yakınlarında bulunan kabre karşı tahammül edebilirler. Ve çok alâkadâr oldukları hayâtlarının yakında sönmesine ve güzel dünyâlarının kapanmasına mukábil bir tesellî bulabilirler ve çocuk hükmüne geçen serîu’t-teessür rûhlarında ve mîzâclarında, mevt ve zevâlden çıkan elîm ve dehşetli me’yûsiyyete karşı, ancak hayât-ı bâkıyye ümîdiyle mukábele edebilirler. Yoksa, o şefkate lâyık muhteremler ve sükûnete ve istirâhat-ı kalbiyyeye çok muhtâc o endişeli babalar ve analar, öyle bir vâveylâ-i rûhî ve bir dağdağa-i kalbî hissedeceklerdi ki; bu dünyâ onlara zulmetli bir zindân ve hayât dahi kasavetli bir azâb olurdu.

Üçüncü delîl: İnsânların hayât-ı ictimâıyyesinin en kuvvetli medârı olan gençler, delikanlılar, şiddet-i galeyânda olan hissiyyâtlarını ve ifrâtkâr bulunan nefis ve hevâlarını tecâvüzâttan ve zulümlerden ve tahrîbâttan durduran ve hayât-ı ictimâıyyenin hüsn-i cereyânını te’mîn eden; yalnız Cehennem fikridir. Yoksa, Cehennem endişesi olmazsa, “El-hükmü li’l-gálib” káidesiyle o sarhoş delikanlılar, hevesâtları peşinde, bî-çâre zaíflere, ácizlere, dünyâyı Cehennem’e çevireceklerdi ve yüksek insâniyyeti gáyet süflî bir hayvâniyyete döndüreceklerdi.

Dördüncü delîl: Nev-ı beşerin hayât-ı dünyeviyyesinde en cem‘ıyyetli merkez ve en esâslı zenberek ve dünyevî saádet için bir Cennet, bir melce’, bir tahassungâh ise; áile hayâtıdır. Ve herkesin hánesi, küçük bir dünyâsıdır. Ve o háne ve áile hayâtının hayâtı ve saádeti ise; samîmî ve ciddî ve vefâdârâne hürmet ve hakíkí ve şefkatli ve fedâkârâne merhamet ile olabilir. Ve bu hakíkí hürmet ve samîmî merhamet ise; ebedî bir arkadaşlık ve dâimî bir refâkat ve sermedî bir berâberlik ve hadsiz bir zamânda ve hudûdsuz bir hayâtta birbiriyle pederâne, ferzendâne, kardeşâne, arkadaşâne münâsebetlerin bulunmak fikriyle, akídesiyle olabilir. Meselâ, der: “Bu haremim, ebedî bir álemde, ebedî bir hayâtta, dâimî bir refîka-i hayâtımdır. Şimdilik ihtiyâr ve çirkin olmuş ise de zararı yok. Çünkü, ebedî bir güzelliği var, gelecek. Ve böyle dâimî arkadaşlığın hátırı için her bir fedâkârlığı ve merhameti yaparım” diyerek, o ihtiyâre karısına, güzel bir hûrî gibi muhabbetle, şefkatle, merhametle mukábele edebilir. Yoksa, kısacık bir-iki sâat súrî bir refâkatten sonra ebedî bir firâk ve müfârakate uğrayan arkadaşlık; elbette gáyet súrî ve muvakkat ve esâssız, hayvân gibi bir rikkat-i cinsiyye ma‘nâsında ve bir mecâzî merhamet ve sun‘í bir hürmet verebilir ve hayvânâtta olduğu gibi; başka menfaatler ve sâir gálib hisler, o hürmet ve merhameti mağlûb edip o dünyâ cennetini, Cehennem’e çevirir.

İşte, îmân-ı haşrînin yüzer netîcesinden birisi; hayât-ı ictimâıyye-i insâniyyeye taalluk eder. Ve bu tek netîcenin de yüzer cihetinden ve faydalarından 

Lügat: tahassungâh, ferzendâne, cehennem, merhamet, muhabbet, muhterem, pederâne, tahammül, tahassun, zenberek, cereyân, dağdağa, dehş(e), dünyevî, elbette, ferzend, fâka(t), kasavet, melc(e), menfaat, sermedî, sükûnet, taalluk, teessür, dehşet, dürece, endişe, hadsiz, rikkat, çirkin, şefkat, şiddet, ciddî, endiş, haşrî, sinin, süflî, sükûn