cibü’l-Vücûd’a hakkıyla âyinedârlık edecek, fânî olmayacak, “vâcibü’l-vücûdun li-gayrihî” olmakla berâber sâbit kalacak bir âyine lâzımdır. Mâdem bu fânî ve karârsız dünyâda bu mümkin değildir; öyle ise, bâkí bir memleket olacaktır. Demek, haşr-i cismânî haktır. Cennet ve Cehennem haktır.  

Bu  âyet-i kerîmeler, kâinâtın zevâl ve fenâsını ve adem-i devâmını, ve kâinât bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un tecelliyyât-ı îcâdiyyesine mazhar olduğunu açık bir şekilde ifâde etmiştir. Çünkü, bu âyet-i kerîmeler, تُمْسُونَ ve تُصْبِحُونَ kelimeleriyle gece ve gündüzün deverânını nazara vermekle, ilk yaratılıştan tâ Kıyâmet’e kadar bütün mevcûdât-ı álemin zamân şerîtine takıldığını ve zamânın geçmesiyle zevâl ve fenâya, mevt ve ademe mahkûm olduğunu, dolayısıyla tecelliyyât-ı îcâdiyyeye hakkıyla mazhar olamadığını ve Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a lâyıkıyla bir âyine olamadığını ifâde etmektedir.

Kısaca, şu âyet-i kerîmeler, fenâ-yı álemi nazara veriyor; verilen bütün ni‘metlerin devâm etmediğini, mevcûdât-ı álemin hâdis, fânî, zâil, mümkinü’l-vücûd, kesîr olduğunu, kendi nefsiyle káim olmadığını bildiriyor. Bununla, “Vâcibü’l-Vücûd, Vâhid-i Ehad, Kayyûm-i Bâkí” bir Zât’ın vücûdunu isbât ediyor. Evet, Kur’ân-ı Kerîm, bu âyet-i kerîmelerle kâinâtın zevâl ve firâkını, tebeddül ve tegayyürünü nazara vermekle, Elláh’ın Vâcibü’l-Vücûd olduğunu, kâinâtın da mümkinü’l-vücûd olduğunu ifâde eder. Mâdem şu âyet-i kerîmelerin tesbîtiyle Elláh, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Kâinât ise mümkinü’l vücûddur. Taalluk-ı kudretten sonra vâcibü’l-vücûdu li-gayrihî olmuştur. Bu sebeble şu kâinât, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un tecelliyyât-ı îcâdiyyesine hakkıyla mazhar olamıyor. Fenâ ve zevâle, mevt ve ademe mahkûm oluyor. Elbette ve elbette en ádî bir adamın verdiği bir hediyyeyi geri alması, nasıl onun şânına yakışmazsa, Vâcibü’l-Vücûd olan şu mevcûdâtın sáhibinin, şu kâinâta mümkinü’l-vücûd sıfatını verdikten sonra o tecelliyyât-ı îcâdiyyesini bir daha geri alması şe’n-i merhametine yakışmaz. Öyleyse, bir gün gelecek, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, bu mümkinü’l-vücûd sıfatını hâiz olan mevcûdâta, vâcibü’l-vücûdun li-gayrihî olan bu kâinâta sâbit bir vücûd verecek. Tâ ki, O’nun vücûb-i vücûd sıfatına lâyık bir âyine olsun. Demek, bu âyet-i kerîmeler, evvelâ “vücûb-i vücûd” sıfatını isbât eder, daha sonra haşri o vücûb-i vücûd sıfatına binâ eder.         

Elhâsıl: Şu âyet-i kerîmeler, kâinâtın mümkinü’l-vücûd ve vâcibü’l-vücûdu

Lügat: cehennem, memleket, merhamet, tebeddül, tegayyür, elbette, taalluk, udre(t), ediyye, hediyy, kelime, mahkûm, âdiyye, hâdis, vâcib, vâhid, şekil