det, şu kâinâta bir derece benzeyecektir. Hem cismânî, hem rûhânî bütün esâsâtını muhâfaza edecektir. Ve o Sáni-ı Hakîm ve o Ádil-i Rahîm; elbette cismânî âletlerin vezáifine ücret olarak ve hidemâtına mükâfât olarak ve ibâdât-ı mahsúsalarına sevâb olarak, onlara lâyık lezâizi verecektir. Yoksa, hikmet ve adâlet ve rahmetine zıd bir hâlet olur ki, hîç bir cihetle onun cemâl-i rahmetine ve kemâl-i adâletine uygun değildir, kábil-i tevfîk olamaz.” [122]

“Ehl-i Cennet olan bir insân, Cennet’in her nev‘ınden her vakit istifâde etmek, elbette arzû eder. Cennet’in gáyet muhtelif envâ-ı mehâsini var. Her vakit bütün Cennet’in envâıyla mübâşeret eder. Öyle ise, Cennet’in mehâsininin nümûnelerini, küçük bir mikyâsta kendine ve hûrîlerine giydirir. Kendisi ve hûrîleri birer küçük Cennet hükmüne geçer.

“Nasıl ki, bir insân, bir memlekette münteşir bulunan çiçekler envâını, nümûnegâh küçük bir bahçesinde cem‘ eder; ve bir dükkâncı, bütün mallarındaki nümûneleri bir listede cem‘ eder; ve bir insân, tasarruf ettiği ve hükmettiği ve münâsebetdâr olduğu envâ-ı mahlûkátın nümûnelerini, kendine bir elbise ve bir levâzımât-ı beytiyye yapıyor; öyle de, ehl-i Cennet olan bir insân, husúsan bütün duygularıyla ve cihâzât-ı ma‘neviyyesiyle ubûdiyyet etmiş ve Cennet’in lezâizine istihkák kesbetmiş ise; her bir duygusunu memnûn edecek, her bir cihâzâtını okşayacak, her bir letáifini zevklendirecek bir tarzda; Cennet’in her bir nev‘ınden birer mehâsini gösterecek bir tarz-ı libâsı, kendilerine ve hûrîlerine rahmet-i İlâhiyye tarafından giydirilecek. Ve o müteaddid hulleler bir cinsten, bir nev‘ıden olmadığına delîl, şu meâldeki hadîstir ki: ‘Hûrîler yetmiş hulle giydikleri hâlde, bacaklarındaki ilikleri görünür, setretmiyor.’ Demek, en üstündeki hulleden, tâ en alttaki hulleye kadar ayrı ayrı mehâsinle, ayrı ayrı tarzda, hissiyyâtı ve duyguları zevklendirecek, memnûn edecek mertebeler var.

“Ehl-i Cehennem ise; nasıl ki, dünyâda gözüyle, kulağıyla, kalbiyle, eliyle, aklıyla ve hâkezâ bütün cihâzâtıyla günâhlar işlemiş; elbette Cehennem’de onlara göre elem verecek, azâb çektirecek ve küçük bir Cehennem hükmüne gelecek muhtelifü’l-cins parçalardan yapılmış elbise giydirilmek, hikmete ve adâlete münâfî görünmüyor.” [123]

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîmede teklîf ile tekvîni birleştiriyor. Ya‘nî, evvelâ

Lügat: cehennem, memleket, tasarruf, elbette, mertebe, hikmet, teaddi, istif, sinin