ON DÖRDÜNCÜ ÜSLÛB: Âyât-ı Kur’âniyye, tılsım-ı kâinâtı hall ve keşfeder. Ya‘nî, “Bu kâinât ve insân nereden geliyor, nereye gidiyor ve vazífeleri nedir?” diye vârid olan suâllere cevâb verir. Husúsan, bu meyânda mevcûdâtın mevt ve fenâsını, zevâl ve firâkını dâimâ nazara verir.

 İşte, mezkûr âyet-i kerîmeler,

ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ، وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

kelimeleriyle, zamânın sâbit olmadığını, dolayısıyla zamâna tâbi‘ olan mevcûdâtın devâmlı bir súrette tebeddül ve tegayyüre tâbi‘ tutulduğunu, bunun netîcesinde mevcûdâtın mevt ve fenâya mahkûm olduğunu nazara veriyor. Aklı başında olan her insânı, “Bu mevcûdât nereden geliyor, nereye gidiyor ve vazífeleri nedir?” suâlleri üzerinde tefekkür etmeye çağırıyor. Âyât-ı Kur’âniyye bu suâllere hulâsa olarak şöyle cevâb veriyor: Bu mevcûdât, umûmen ilm-i İlâhîde mevcûd idi. Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, onları ilim dâiresinden kudret dâiresine çıkarmayı irâde etti. Kudretiyle onlara vücûd-i háricî giydirdi. Onları, bu dünyâda teklîfî ve tekvînî olarak ibâdet vazífesiyle tavzíf etti. Vazífesini bitirenler, mükâfâtlarını almak üzere dâr-ı âhirete sevk edilmektedirler.

ON BEŞİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân, ekser âyetlerinde tevhîdi isbât edip, şirkin bütün envâını reddeder.

Bu âyet-i uzmâda اَللّٰهِ lafza-i Celâl zikredilmektedir. Lafza-i Celâl ise, alem-i Zât olduğundan, bütün esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye adedince tevhîdleri tazammun eder. Bu âyet-i kerîme, mevcûdâtın tebeddül ve tağayyürünü nazara vermekle; zevâl ve firâka, mevt ve fenâya, gurûb ve ufûle, tebeddül ve tegayyüre ma‘rûz olanların ilâh olamayacağını isbât eder ve şirkin bütün envâını reddeder. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu konu şöyle îzáh edilmektedir:

نَمِى زِيبَاسْت اُفُولْدَه كَمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ

“Güzel değil batmakla gáib olan bir mahbûb. Çünkü, zevâle mahkûm, hakíkí güzel olamaz. Aşk-ı ebedî için yaratılan ve âyine-i Samed olan kalb ile sevilmez ve sevilmemeli.

نَمِى اَرْزَدْ غُرُوبْدَه غَيْب شُدَنْ مَطْلُوبْ

 

Lügat: lafza-i celâl, tazammun, tebeddül, tefekkür, tegayyür, udre(t), kelime, mahkûm, mezkûr, âhiret, vâcib, âhire