her senede, her asırdaki envâ-ı mevcûdât, hattâ Arz, hattâ Dünyâ, birer muntazam ordu, belki birer mutí‘ nefer gibi vazífe-i ubûdiyyet-i dünyeviyyesinden emr-i  كُنْ فَيَكُونُ ile terhís edildiği zamân, ya‘nî Álem-i Gayb’a gönderildiği vakit, nihâyet intizám ile zevâlde gurûb seccâdesinde ‘Elláhü Ekber’ deyip secde ettikleri; hem emr-i كُنْ فَيَكُونُ’den gelen bir sayha-i ihyâ ve îkáz ile yine bahârda kısmen aynen, kısmen mislen haşrolup, kıyâm edip, kemerbeste-i hizmet-i Mevlâ oldukları gibi; şu insâncık onlara iktidâen o Rahmân-ı Zü’l-Kemâl’in, o Rahîm-i Zü’l-Cemâl’in bâr-gâh-ı huzúrunda hayret-âlûd bir muhabbet, beká-âlûd bir mahviyyet, izzet-âlûd bir tezellül içinde ‘Elláhü Ekber’ deyip sücûda gitmek, ya‘nî bir nev‘í Mi‘râc’a çıkmak demek olan ışâ’ namâzını kılmak, ne kadar hóş, ne kadar güzel, ne kadar şîrîn, ne kadar yüksek, ne kadar azîz ve lezîz, ne kadar ma‘kúl ve münâsib bir vazífe, bir hizmet, bir ubûdiyyet, bir ciddî hakíkat olduğunu elbette anladın.” [89]

Hulâsa: ح۪ينَ تُمْسُونَ ifâdesi, hem dört mühim inkılâbı, hem o inkılâbât içinde tezáhür eden ihsânât-ı külliyye-i İlâhiyyeyi, hem de tasarrufât-ı azíme-i Rabbâniyyeyi hátırlatır. İnsân, o inkılâbâtta tecellî eden celâl-i İlâhîye karşı  سُبْحَانَ اللّٰهِ ; o ihsânâtta tecellî eden cemâl-i İlâhîye karşı  لِلّٰهِ اَلْحَمْدُ ; o azím tasarrufta tecellî eden kemâl-i İlâhîye karşı da اَللّٰهُ اَكْبَرُ der.

GECE VAKTİ

Gece vakti ise, sene i‘tibâriyle kışı; tabakát-ı ömr-i insân i‘tibâriyle kabri; edvâr-ı ömr-i álem i‘tibâriyle Álem-i Berzah’ı hátırlatır. Bu vakitlerde nev-ı beşer, rahmet-i Rahmân’a ne kadar muhtâc olduğunu ihtár edip insânı tesbîh, tahmîd ve ta‘zím vazífesine da‘vet eder. Bu vazífe ise, ancak gecede kılınan teheccüd namâzı vâsıtasıyla hakkıyla tahakkuk eder.

Kur’ân’ın bu asırda ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde gece vaktinin bu ma‘nâlara delâleti şöyle îzáh edilmektedir:

“Gece vakti ise, hem kışı, hem kabri, hem Álem-i Berzah’ı ifhâm ile, rûh-i beşer rahmet-i Rahmân’a ne derece muhtâc olduğunu insâna hátırlatır. Ve gecede teheccüd ise, kabir gecesinde ve Berzah karanlığında ne kadar lüzûmlu bir ışık oldu-

Lügat: kemerbeste, tasarrufât, mahviyyet, muhabbet, muntazam, tahakkuk, tasarruf, teheccüd, tezellül, elbette, sayh(a), gönder, hizmet, ciddî