Arabî İşârâtü’l-İ‘câz/Metin

İşte bütün bu kaydlar, siyâk-ı kelâmın maksad-ı esâsı olan mükâfâttan neş’et eden lezzeti ve sürûru ifâde etmek husúsunda; bunun etrâfında toplanıp, biribirlerine imdâd edip muávenet ediyorlar; birbirlerinin hâcetlerine cevâb veriyorlar. Aralarında tâm bir teâvün ve tecâvüb vardır. Hepsi, maksad-ı esásínin imdâdına koşuyorlar. Bu hâl, aynen etrâfındaki bütün rutûbetleri ve suları çekerek, her tarafıyla merkezî olan havuza yardım etmek üzere tereşşuh eden ve bütün suları ona sızdırıp akıtan arâzîye benzer. Şimdi bu kaydları, tafsíl ve îzáh edelim:

اَنَّ, harf-i tahkík ve te’kîddir. İşte te’kîdi ifâde eden اَنَّ harfi işâret eder ki; bu kadar azamette ve bu kadar yüksek derecede ni‘metler ve lezzetler, tebşîr edildiği zamân, akıl tereddüd eder; “Acaba bu kadar sayısız ni‘metlerin verilmesi, mümkün müdür?” diye şübheye düşer, inanmaz. Binâenaleyh, aklı iknâ‘ edip inandırmak için, te’kîde ve tahkíke ihtiyâc hâsıl olur.

Ve kezâ, sürûr ve sevinç makámının şe’ni, evhâm ve şübehâtı tardetmektir. Çünkü en ednâ bir vehmin târî ve peydâ olması, hayâlleri kırar; altüst eder ve bir ânda o evhâm yüzünden lezzet ve sürûr uçar; gider. Binâenaleyh, burada o azím tebşîrât, اَنَّ ile te’kîd ve takviye edilmiştir ki; hem aklın bir tereddüdü bulunmasın, akıl inansın; hem o sürûru izâle edecek hîç bir evhâm kalmasın.

Ve kezâ, اَنَّ harfi, îmâ eder ki; bu kadar azím ni‘metler ve lezzetler ve tebşîrât, yalnız bir va‘dden ibâret olmayıp, belki hakíkatlerden bir hakíkattir.

Şerh

Müellif (ra) Hazretleri, burada  وكذا ايماء الى ان هذا ليس وعداً صرفا  cümlesi ile ifâde ediyor ki; tahkíki ifâde eden اَنَّ harfinin bir nüktesi de şudur ki; ehl-i îmâna verilen o Cennetler, ni‘metler, sâdece bir va‘dden ibâret değildir. Ya‘nî, bu اَنَّ kelimesi îmâ eder ki; Cennet, sâdece bir va‘d-i İlâhî ve fazl-ı Rabbânî olmayıp, belki aynı zamânda hakíkatlerden bir hakíkattır, bir gerçektir. Ya‘nî bu Cennetler, îmân edip amel-i sálih işleyenin amelinin de karşılığıdır. Amel, işin içinde vardır. Ya‘nî, mü’minler, o amelleri sayesinde bu ikrâmlara mazhar ve müstehak olmuşlardır.

Evet Cennet, sırf bir va‘d değil; belki îmân ile amel-i sâlihin de karşılığıdır.

Lügat: amel-i sâlih, binâenaleyh, tardetmek, tereddüd, tereşşuh, merkezî, takviye, binâen, kelime, şübeh, şübhe