Şerh

“Enfüsî meşrebi, nefisten başlar, háricden gözünü çeker, kalbe bakar, enâniyyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakíkati bulur. Sonra âfâka girer. O vakit âfâkı nûrânî görür. Çabuk o seyri bitirir. Enfüsî dâiresinde gördüğü hakíkati, büyük bir mikyâsta onda da görür. Turuk-ı hafiyyenin çoğu bu yolla gidiyor. Bunun da en mühim esâsı enâniyyeti kırmak, hevâyı terk etmek, nefsi öldürmektir.

“İkinci meşreb âfâktan başlar, o dâire-i kübrânın mezáhirinde cilve-i esmâ ve sıfâtı seyredip sonra dâire-i enfüsiyyeye girer. Küçük bir mikyâsta, dâire-i kalbinde o envârı müşâhede edip, onda en yakın yolu açar. Kalb, âyîne-i Samed olduğunu görür, aradığı maksada vâsıl olur.” [37]

Seyr-i âfâkí ve seyr-i enfüsî ta’bîrleri anlaşıldıktan sonra, hafî tarîk usulüne göre seyr u sülûkün nasıl olduğunu kısaca beyân edeceğiz. Cehrî usul ise, buna kıyâs edilsin.

Hafî tarîklerde letáif-i aşere ta’bîr edilen on latífe üzerinden seyr u sülûk yapılır. Bu latífelerden beşi; “kalb, rûh, sır, hafî ve ahfâ”dır. Ahfâ en son mertebe olup, Resûl-i Ekrem (sav)’in makám-ı mahbûbiyyetidir. Bunlar, daha ziyâde Álem-i emre bakan latífelerdir. Bunların mâhiyyeti mechûl, ta’rîfi ise gayr-i kâbildir. Diğer beşi ise; “nefis, toprak, su, hava ve âteş” diye ta’bîr edilen latífelerdir. Bunlar ise, daha ziyâde İmkân Álemine bakarlar. Fakat, bunların dördü olan “toprak, su, hava ve âteş” latífeleri, bildiğimiz toprak, su, hava ve âteş unsurları değildir. İnsân, Álemin küçük bir hulâsası olduğundan, insânda bu dört unsurdan alınma, fakat insâna münâsib ve şuúr sáhibi olan dört latífe vardır ki; onlar da yine “toprak, su, hava ve âteş” diye isimlendirilmişlerdir.

Kişi, hafî tarîkıyle seyr u sülûka girdiğinde, evvelâ bu letáif-i aşerede terakkí eder. “Zikir, fikir, riyâzet” ve bunlar gibi usûllerle terbiye altına girer ve bu latífeleri inkişâf ettirmeye başlar. Fakat, bu inkişâf, imkân Álemindedir; vücûb Áleminde, ya’nî esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye dâiresinde değildir.

Sâlik, evvelâ kalbini inkişâf ettirir. Kalb, kumândân olmak üzere aklın elinde olan on havâss-ı záhire ve bâtineyi çalıştırır. (Havâss-ı hamse-i záhire, “Görmek, işitmek, dokunmak, tatmak ve koklamak”tır. Havâss-ı hamse-i bâtına ise “Hiss-i

Lügat: seyr-i enfüsî, hafiyyen, hams(e), mertebe, terbiye, enfüsî, havâss, meşreb, imkân, sâlik