Şerh

“Hem sen, edebî cihette dahi yüksek bir ahlâk ve istikámet üzeresin. Zîrâ, sen, iffeti emreder, her türlü fuhşiyyâtı yasaklarsın. Her konuda isrâf ve tebzîri men’ edersin. Şehvânî hislerin meşrû’ dâirede tatmînine müsâade eder; helâl dâirenin keyfe kâfî geldiğini bildirir; harâm ve gayr-ı meşrû’ dâireyi nehyedersin.”

Hulâsa: Kur’ân ve ehâdîs-i Nebeviyyede geçen bütün ahkâm ya ilmîdir, ya amelîdir, ya da edebîdir. Kur’ân ve Sünnet-i Nebevî, bu üç noktada sırât-ı müstekím olan hadd-i vasatı emreder, ifrât ve tefrîti nehyeder. Ya’nî, ahlâk-ı haseneyi emreder, ahlâk-ı seyyieyi nehyeder. Tasavvuf ve tarîkatın üçüncü gáyesi de bu ahlâk-ı haseneyi ikáme etmektir. Müellif (ra), konu ile alâkalı olarak şöyle buyuruyor:

“İkinci Mes’ele: Cenâb-ı Hak Kur’ân-ı Hakîm’de,

وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ fermân eder. Rivâyât-ı sahîha ile Hazret-i Áişe-i Sıddîka (ra) gibi sahâbe-i güzîn, Hazret-i Peygamber (asm)’ı ta’rîf ettikleri zamân ‘Hulukuhü-l Kur’ân’ diye ta’rîf ediyorlardı. Ya’nî: ‘Kur’ân’ın beyân ettiği mehâsin-i ahlâkın misâli, Muhammed (asm)’dır. Ve o mehâsini en ziyâde imtisâl eden ve fıtraten o mehâsin üstünde yaratılan odur.’

“İşte böyle bir zâtın ef’ál, ahvâl, akvâl ve harekâtının herbirisi, nev-ı beşere birer model hükmüne geçmeye lâyık iken, ona îmân eden ve ümmetinden olan gáfillerin, (sünnetine ehemmiyyet vermeyen veyâhúd tağyîr etmek isteyen) ne kadar bedbaht olduğunu dîvâneler de anlar.

“Üçüncü Mes›ele: Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâm, hılkaten en mu’tedil bir vaz’ıyyette ve en mükemmel bir súrette halk edildiğinden, harekât ve sekenâtı, i’tidâl ve istikámet üzerine gitmiştir. Siyer-i Seniyyesi, kat’í bir súrette gösterir ki: Her hareketinde istikámet ve i’tidâl üzere gitmiş, ifrât ve tefrîtten ictinâb etmiştir.

“Evet, Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâm, فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ emrini tamâmıyla imtisâl ettiği için, bütün ef’ál ve akvâl ve ahvâlinde istikámet, kat’í bir súrette görünüyor. Meselâ: Kuvve-i akliyyenin fesâd ve zulmeti hükmündeki ifrât ve tefrîti olan gabâvet ve cerbezeden müberrâ olarak, hadd-i vasat ve medâr-ı istikámet olan hikmet noktasında kuvve-i akliyyesi dâimâ hareket ettiği gibi; kuvve-i gazabiyyenin fesâdı ve ifrât ve tefrîti olan korkaklık ve tehevvürden münezzeh olarak, kuvve-i gazabiyyenin medâr-ı istikámeti ve hadd-i vasatı olan şecâat-ı kudsiyye ile kuvve-i gazabiyyesi hareket etmekle berâber; kuvve-i şeheviyyenin fesâdı ve ifrât ve tefrîti olan humûd ve fücûrdan musaffa olarak, o kuvvenin medâr-ı istikámeti olan iffet-

Lügat: siyer-i seniyye, peygamber, muhammed, tasavvuf, tehevvür, vesselâm, akliyye, bedbaht, cerbeze, hareket, harekât, seniyye, hikmet, nebevî, seyyie, sünnet, güzîn