Şerh

يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ

 وَيُحْيِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ

âyet-i kerîmesi, her güz ve kış mevsiminde bir nefis gibi vefât eden, her bahâr mevsiminde yeniden hayâta mazhar olan küre-i Arz’ın bir eser olduğunu ifâde eder. Bu eser üzerinde imâte ve ihyâ fiilleri görünür. Her akıl sáhibi kabûl eder ki; küre-i Arz, kendi kendine ölmüyor ve dirilmiyor. Öyle ise, bu “imâte ve ihyâ” fiilleri, “Mümît ve Muhyî” isimlerine delâlet eder. O Mümît ve Muhyî olan Zât ise, yedi sıfât-ı sübûtiyye sáhibidir. Zîrâ, yedi sıfât-ı sübûtiyye sáhibi olmayan, küre-i Arz’da müşâhede edilen imâte ve ihyâ fiillerine sáhib çıkamaz. Öyleyse, her kış ve bahâr mevsiminde yeryüzünü mevt ve hayâta mazhar eden o Zât, “hayât, ilim, sem’, basar, irâde, kudret, kelâm” denilen sıfât-ı seb’a sáhibidir. Sıfât-ı seb’a ise; “vücûd, kıdem, beká, vahdâniyyet, muhálefetun lil havâdis ve kıyâm bi-nefsihî” denilen altı sıfât-ı selbiyyeyi iktizá eder. Sıfât, mevsúfsuz olamayacağından, bu sıfâtlar, bi’z-zarûre bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a delâlet eder. Mâdem küre-i Arz’ı her güz ve kış mevsiminde bir nefis gibi vefât ettiren, her bahâr mevsiminde ise yeniden hayâta mazhar eden O’dur. Her bahâr mevsiminde koca küre-i Arz’ı bir nefis gibi dirilten kim ise, elbette haşri getirecek, vefât eden mevcûdâtı, bâ-husús cin ve insi yeniden diriltecek de aynı o Zât’tır. [284]

Hem meselâ Kur’ân-ı Hakîm;

أَوَلَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَص۪يمٌ مُب۪ينٌ

“Tevhîd ve haşr-i cismânîyi inkâr eden (insân görmedi mi,) gözle görmüş gibi kesin olarak bilmedi mi (muhakkak Biz,) nihâyetsiz ilim, irâde ve kudretimizle  (onu bir nutfeden yarattık.) Bir damla su mesâbesinde olan ehemmiyyetsiz, ádî bir maddeden vücûda getirdik. (Sonra o,) tevhîd ve haşr-i cismânîyi inkâr eden insân, ilim ve kudret-i İlâhiyyeye şehâdet eden hadsiz delâil-i tekvîniyyeyi gördüğü hâlde(ap açık bir mücâdeleci) kesilmiş(dir.) Cenâb-ı Hakk’a karşı ádetâ düşmânca bir vaz’ıyyet almış, O’nun nihâyetsiz kudretini inkâr etmek

Lügat: küre-i arz, elbette, muhakka, udre(t), hadsiz, mevsim, inkâr, simin, vâcib