Metin

Fakat ma'nâ-i harfiyle ve Sâni-ı Zü'l-celâl'in esmâsına âyinedârlık cihetiyle ve vazifedârlık i'tibârıyla şâhiddir, meşhûddur, vâciddir, 

Şerh

nüz vücûd-i háricî sáhibi olmayan, fakat sonradan kudret-i İlâhiyyenin taallukuyla vücûd-i háricî sáhibi olacak olan mevcûda denir. Ya’nî, o mevcûdun ilm-i İlâhîde madde ve súreti yoktur. Sonradan kudret-i İlâhiyye ile madde ve súreti yaratılıp vücûd-i háricî sáhibi olacaktır.

Mevcûdât-ı Álem yaratılmadan evvel ilm-i İlâhîde mevcûd idi. Ancak ilm-i İlâhîdeki mevcûdâtın vücûd-i ilmîleri vardı, vücûd-i háricîleri yoktu. Bunlara “mevcûdât-ı ilmiyye” denir. O mevcûdâtın vücûdu, bizim ilmimizdeki, zihnimizdeki, hâfızamızdaki mevcûdâtın vücûdu gibi cansız değildir. İlm-i İlâhî, sâir sıfât-ı İlâhiyyeyi iktizá ettiğinden, mevcûdât-ı ilmiyyenin kendilerine mahsús bir hayât ve bir kudrete mazhariyyetleri vardır. Bundan dolayı o mevcûdâta mutlak adem denilmez.

İllet-i tâmmesi, ya’nî “fâil, gáye, madde ve súret”i bulunan şeye “mahlûk” veyâ       “mevcûd-i háricî” denir: Mevcûdât-ı Álem gibi. İllet-i tâmmesi bulunmayan nesnelere “mec’úl-i İlâhî”,  “ma’lûm-i İlâhî”,  “emr-i i’tibârî”,  “emr-i nisbî” denilir. Bunlar, kudret-i İlâhiyye’nin bi’l-fiil taalluk etmediği, fakat edebileceği nesnelerdir. Bunlara Elláh’ın ilmi taalluk ettiği, ya’nî ilmî vücûdları olduğu hâlde kudret-i İlâhiyye bi’l-fiil taalluk etmemiştir. Çünkü, kudret-i İlâhiyye, bi’l-fiil taalluk ettiği şeylere madde ve súret verir. Maddesi ve súreti olmayan bir şeye ise, kudretin bi’l-kuvve taalluku vardır; fakat bi’l-fiil taalluku yoktur. Ya’nî, kudret ona taalluk edebilir, fakat henüz taalluk etmediğinden o şey, vücûd-i háricî giymemiştir. Eğer kudret-i İlâhiyye ona bi’l-fiil taalluk etse, onun madde ve súretini yaratır ve buna, “Vâcibü’l-vücûdu li gayrihî” denilir.

(Fakat, ma’nâ-i harfiyle) ya’nî, esmâ-i İlâhiyyeye delâlet eden bir harf gibi nazar edildiğinde (ve Sáni-ı Zü’l-celâl’in esmâsına âyînedârlık cihetiyle) tefekkür vâsıtasıyla îmân dâiresine girmesi hasebiyle (ve vazífedârlık i’tibârıyla) şükür ve ibâdet vazífesini edâ etmesi cihetiyle (şâhiddir,) şehâdet eden ve görendir (meşhûddur,) müşâhede edilendir, ya’nî kendinde esmâ-i İlâhiyyeyi göstermekle evvelen ve bizzât Sáni’-ı Zü’l-celâl’in, sonra bütün zî-şuúrun müşâhede ettiği bir âyînedir; (vâciddir,) kendine mahsús bir vücûdu vardır. Ancak o vücûd, hakíkí, serbest ve müstakil değildir; árızî bir vücûddur. İnsân, bâkí bir hakíkati olan ve bu cihetle mühim bir kıymeti bulunan bir varlıktır. Evet, insân,

Lügat: emr-i nisbî, vazifedâr, tefekkür, ariyyet, evvelen, serbest, taalluk, udre(t), vazife, nisbî, vâcib