Şerh

külliyye-i İlâhiyyeye dayanır. Bütün seyyieler, Cehennem’e; bütün haseneler, Cennet’e gider. Zîrâ, Cehennem, adem olan şerleri, günâhları temizlemek için halkedilmiştir. Cennet ise, vücûd Álemidir. İnsân, nefsini tezkiye ettiği zamân; şevk-ı beká, şevk-ı liká hissiyle adem Áleminden, vücûd Álemine yaklaşır. Muhabbetini, nihâyetsiz cemâl, kemâl ve ihsân sáhibi Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a hasreder ve Dâru’s-selâm olan Cennet’e iştiyâkı ziyâde olur. Müellif (ra), şöyle buyuruyor:

“Nasıl ki Cennet bütün vücûd Álemlerinin mahsúlâtını taşıyor ve dünyânın yetiştirdiği tohumları bâkıyâne sünbüllendiriyor, öyle de; Cehennem dahi, hadsiz dehşetli adem ve hîçlik Álemlerinin çok elîm netîcelerini göstermek için o adem mahsúlâtlarını kavuruyor ve o dehşetli Cehennem fabrikası, sâir vazífeleri içinde, Álem-i vücûd kâinâtını Álem-i adem pisliklerinden temizlettiriyor.”[246]

“Nasıl ki melekler ve umûr-i hayriyyede ve vücûdiyyede istihdâm edilen záhirî sebebler, güzellikleri görünmeyen ve bilinmeyen şeylerde kudret-i Rabbâniyyeyi kusúrdan, zulümden muhâfaza edip takdîs ve tesbîh-i İlâhîde birer vesîledirler. Aynen öyle de: Cinnî ve insî şeytánlar ve muzır maddelerin umûr-i şerriyyede ve ademiyyede isti’mâlleri dahi, yine kudret-i Sübhâniyyeyi gadirden ve haksız i’tirâzlardan ve şekvâlara hedef olmaktan kurtarmak ile takdîs ve tesbîhât-ı Rabbâniyyeye ve kâinâttaki bütün kusúrâttan müberrâ ve münezzehiyyetine hizmet ediyorlar. Çünkü, bütün kusúrlar ademden ve kábiliyyetsizlikten ve tahrîbden ve vazífe yapmamaktan -ki birer ademdirler- ve vücûdî olmayan ademî fiillerden geliyor. Bu şeytánî ve şerli perdeler, o kusúrâta merci’ olup i’tirâz ve şekvâları bi’l-istihkák kendilerine alarak Cenâb-ı Hakk’ın takdîsine vesîle oluyorlar. Zâten şerli ve ademî ve tahrîbçi işlerde kuvvet ve iktidâr lâzım değil; az bir fiil ve cüz’î bir kuvvet, belki vazífesini  yapmamak ile ba’zan büyük ademler ve bozmaklar oluyor. O şerir fâiller, muktedir zannedilirler. Hâlbuki, ademden başka hîç te’sîrleri ve cüz’î bir kesbden háric bir kuvvetleri yoktur. Fakat, o şerler ademden geldiklerinden, o şerîrler hakíkí fâildirler. Bil-istihkák, eğer zî-şuúr ise cezâyı çekerler.

“Demek, seyyiâtta o fenâlar fâildirler; fakat haseneler ve hayırlarda ve amel-i sálihte vücûd olmasından, o iyiler hakíkí fâil ve müessir değiller. Belki, kábildirler;

Lügat: cehennem, muhabbet, muktedir, dehş(e), fabrika, kurt(a), tezkiye, udre(t), dehşet, hadsiz, hizmet, seyyie, cinnî, dilir, vâcib