Şerh

ise, o sâatin sâatlerini tâdât eden bir iğnedir. İşte, zamân, dünyâyı emvâc-ı zevâl üstüne atar. Bütün mâzí ve istikbâli ademe verip yalnız zamân-ı hâzırı vücûda bırakır.

“Şimdi, zamânın dünyâya verdiği şu şekille berâber, mekân i’tibârıyla dahi, yine dünyâ zelzeleli, gayr-ı sâbit bir sâat hükmündedir. Çünkü, cevv-i hava mekânı çabuk tağyîr ettiğinden, bir hâlden bir hâle sür'aten geçtiğinden, ba’zı günde birkaç def’a bulutlarla dolup boşalmakla, sâniye sayan milin súret-i tagayyürü hükmünde bir tagayyür veriyor.

“Şimdi, dünyâ hánesinin tabanı olan mekân-ı Arz ise, yüzü, mevt ve hayâtça, nebât ve hayvânca pek çabuk tebeddül ettiğinden, dakíkaları sayan bir mil hükmünde, dünyânın şu ciheti geçici olduğunu gösterir. Zemîn, yüzü i’tibârıyla böyle olduğu gibi, batnındaki inkılâbât ve zelzelelerle ve onların netîcesinde cibâlin çıkmaları ve hasflar vukú’ bulması, sâatleri sayan bir mil gibi, dünyânın şu ciheti ağırca mürûr edicidir, gösterir.

“Dünyâ hánesinin tavanı olan semâ mekânı ise, ecrâmların harekâtıyla, kuyruklu yıldızların zuhûruyla, küsûfât ve husûfâtın vukú’ bulmasıyla, yıldızların sukút etmeleri gibi tegayyürât gösterir ki; semâ dahi sâbit değil; ihtiyârlığa, harâbiyyete gidiyor. Onun tegayyürâtı, haftalık sâatte günleri sayan bir mil gibi, çendân ağır ve geç oluyor, fakat herhâlde geçici ve zevâl ve harâbiyyete karşı gittiğini gösteriyor.

“İşte, dünyâ, dünyâ cihetiyle şu yedi rükün üzerinde binâ edilmiştir. Şu rükünler, dâim onu sarsıyor. Fakat, şu sarsılan ve hareket eden dünyâ, Sáni’ıne baktığı vakit, o harekât ve tegayyürât, kalem-i kudretin mektûbât-ı Samedâniyyeyi yazması için o kalemin işlemesidir. O tebeddülât-ı ahvâl ise, esmâ-i İlâhiyyenin cilve-i şuûnâtını ayrı ayrı tavsífâtla gösteren, tâzelenen aynalarıdır.

“İşte, dünyâ, dünyâ i’tibârıyla hem fenâya gider, hem ölmeye koşar, hem zelzele içindedir. Hakíkatte akarsu gibi rıhlet ettiği hâlde, gafletle súreten incimâd etmiş, fikr-i tabîatla kesâfet ve küdûret peydâ edip âhirete perde olmuştur. İşte, felsefe-i sakíme, tedkíkát-ı felsefe ile ve hikmet-i tabiıyye ile ve medeniyyet-i sefîhenin câzibedâr lehviyyâtıyla, sarhóşâne hevesâtıyla o dünyânın hem cümûdetini ziyâde edip gafleti kalınlaştırmış; hem küdûretle bulanmasını taz’îf edip Sáni’ı ve âhireti unutturuyor. Ammâ, Kur’ân ise, şu hakíkatteki dünyâyı, dünyâ cihetiyle,

Lügat: tebeddülât, sür'aten, tagayyür, tebeddül, tegayyür, deniyye, felsefe, hareket, harekât, udre(t), zelzele, hikmet, medeni, sür'at, âhiret, sinin, âhire, şekil