Şerh

İşte şu tarîk-ı Kur’ânîde ilk adım, nefsin ayıb ve kusúrlarının görülmesi, tevbe ve istiğfâr edilmesi ve nefsin muhabbetinden vazgeçilmesidir. Demek, nefsini gören, nefsini beğenen, nefsine güvenen ve nefsini müdâfaa eden, bu yolda ilerleyemez ve hakíkate ulaşamaz. Ne vakit nefsini, baştanbaşa acz, fakr ve kusúrâtla âlûde olduğunu ve nefsinin ma’nen hasta ve muhtâc olduğunu bilir, tevbe ve istiğfârla ma’nen temizlenip Kur’ân-ı Hakîm’in eczâhâne-i kübrâsına mürâcaat ederse; o vakit bu acz, fakr, şefkat ve tefekkür tarîkınde ilk adımı atmış olur. İşte o zamân nefs-i emmâre (kötülükleri emreden nefis), nefs-i levvâmeye (kendine levm ve itâb eden, kendini kınayan, ayıb ve kusúrlarını gören nefse) inkılâb eder.

Şu îzáhata dikkat edildiğinde görülecektir ki; bu âyet-i kerîme, “acz” esâsını ders vermektedir. Çünkü, nefsini tezkiye etmemek ve onun kusúrâtını görmek demek; aczini bilmek, ya’nî kendinde tekvîn ve teklîf cihetinde hîçbir kudret bulmamaktır.

Müellif (ra), burada yedi sıfât içinde ana temel olarak “kudret” sıfatını işliyor. Sâir sıfatlar da bunun gibidir. İnsân, áciz-i mutlaktır. Hîçbir şeye güç ve kuvvet yetiremez. Onda görünen hâsıl-ı bi’l-masdar-ı binâ fâil (قَادِرِيَّةٌ); hâsıl-ı bi’l-masdar-ı bina mef’ûl (مَقْدُورِيَّةٌ); İmâm Eş’arî’ye göre; masdar-ı binâ fâil  كَوْنُهُ قَادِرًا masdar-ıbinâ mef’ûl (كَوْنُهُ مَقْدُورًا); mahlûk olduğundan Elláh’a verilir. Masdar-ı mutlak, ta’bîr-i diğerle masdar-ı sâzic olan kudret (قُدْرَةٌ ), ittifâken mahlûk değildir; ademiyyâttır, bir emr-i i’tibârîdir; vücûdu yoktur; bir âyînedir. Kadîr ismi, o ademiyyât olan cüz’î kudretin üzerine tecellî edince, ikinci bir vücûd meydâna gelmiştir. İnsânın vücûdunda bulunan kudretten elinde kalan ise, masdar-ı sâzic veyâ masdar-ı mutlak olan cüz’î kudrettir ki; o masdarın vücûdu yoktur. İnsân, áciz-i mutlak olduğundan tezkiyeye hakkı yoktur. O cüz’î kudretin bir vücûd-i hakíkísi yoktur ki, onunla kendini medh etsin. Mevcûd olan kudret, Elláh’a áiddir.

İmâm Mâtürîdî’ye göre ise; masdar-ı binâ fâil (كَوْنُهُ قَادِرًا); masdar-ı binâ mef’ûl (كَوْنُهُ مَقْدُورًا) mahlûk değildir; insâna verilebilir.

Lügat: muhabbet, tefekkür, tezkiye, udre(t), dikkat, şefkat, sinin