Şerh

belki mûcidleri için bakıyor. Hem umûma hıtáb ediyor. İlm-i hikmet ise, mevcûdâta mevcûdât için bakıyor. Hem husúsan ehl-i fenne hıtáb ediyor. Öyle ise, mâdem ki Kur’ân-ı Hakîm, mevcûdâtı delîl yapıyor, bürhân yapıyor. Delîl, záhirî olmak, nazar-ı umûma çabuk anlaşılmak gerektir. Hem mâdem ki, Kur’ân-ı Mürşid, bütün tabakát-ı beşere hıtáb eder. Kesretli tabaka ise, tabaka-i avâmdır. Elbette irşâd ister ki; lüzûmsuz şeyleri ibhâm ile icmâl etsin ve dakík şeyleri temsîl ile takrîb etsin ve mugálatalara düşürmemek için záhirî nazarlarında bedîhî olan şeyleri, lüzûmsuz belki zararlı bir súrette tağyîr etmemektir.

“Meselâ, Güneş’e der: ‘Döner bir sirâcdır, bir lambadır.’ Zîrâ, Güneş’ten, Güneş için, mâhiyyeti için bahsetmiyor. Belki, bir nev’ı intizámın zenbereği ve nizámın merkezi olduğundan, intizám ve nizám ise Sáni’ın âyîne-i ma’rifeti olduğundan bahsediyor.

“Evet der: وَالشَّمْسُ تَجْر۪ي ‘Güneş döner.’ Bu ‘döner’ ta’bîriyle; kış-yaz, gece-gündüzün deverânındaki muntazam tasarrufât-ı kudreti ihtár ile azamet-i Sáni’ı ifhâm eder. İşte bu ‘dönmek’ hakíkatı ne olursa olsun, maksúd olan ve hem mensûc, hem meşhûd olan intizáma te’sîr etmez.

“Hem der: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا Şu ‘sirâc’ ta’bîriyle, Álemi bir kasır súretinde, içinde olan eşyâ ise insâna ve zî-hayâta ihzâr edilmiş müzeyyenât ve mat’úmât ve levâzımât olduğunu ve Güneş dahi müsahhar bir mûmdâr olduğunu ihtár ile rahmet ve ihsân-ı Hálık’ı ifhâm eder. Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ne der? Bak diyor ki:

“ ‘Güneş bir kütle-i azíme-i mâyia-i nâriyyedir. Ondan fırlamış olan seyyârâtı etrâfında döndürüp, cesâmeti bu kadar, mâhiyyeti böyledir, şöyledir...’ 

Mûhiş bir dehşetten, müdhiş bir hayretten başka, rûha bir kemâl-i ilmî vermiyor. Bahs-i Kur’ân gibi etmiyor.

“Buna kıyâsen, bâtınen kof, záhiren mutantan felsefî mes’elelerin ne kıymette olduğunu anlarsın. Onun şa’şaa-i súrîsine aldanıp Kur’ân’ın gáyet mu’ciznümâ beyânına karşı hürmetsizlik etme.” [139] 

Lügat: tasarrufât, muntazam, tasarruf, dehş(e), elbette, felsefe, felsefî, udre(t), dehşet, hikmet