Şerh

“İnsân, kâinâtın ekser envâına muhtâc ve alâkadârdır. İhtiyâcâtı Álemin her tarafına dağılmış, arzûları ebede kadar uzanmış... Bir çiçeği istediği gibi, koca bir bahârı da ister. Bir bahçeyi arzû ettiği gibi, ebedî Cennet’i de arzû eder. Bir dostunu görmeğe müştâk olduğu gibi, Cemil-i Zü’l-celâl’i de görmeye müştâktır. Başka bir menzilde duran bir sevdiğini ziyâret etmek için o menzilin kapısını açmaya muhtâc olduğu gibi; berzaha göçmüş yüzde doksan dokuz ahbâbını ziyâret etmek ve firâk-ı ebedîden kurtulmak için koca dünyânın kapısını kapayacak ve bir mahşer-i acâib olan âhiret kapısını açacak, dünyâyı kaldırıp âhireti yerine kuracak ve koyacak bir Kadîr-i Mutlak’ın dergâhına ilticâya muhtâctır.

“İşte şu vaz’ıyyette bir insâna hakíkí Ma’bûd olacak; yalnız, herşeyin dizgini elinde, herşeyin hazînesi yanında, herşeyin yanında nâzır, her mekânda hâzır, mekândan münezzeh, aczden müberrâ, kusúrdan mukaddes, nakıstan muallâ bir Kadîr-i Zü’l-celâl, bir Rahîm-i Zü’l-cemâl, bir Hakîm-i Zü’l-kemâl olabilir. Çünkü, nihâyetsiz hâcât-ı insâniyyeyi îfâ edecek, ancak nihâyetsiz bir kudret ve muhît bir ilim sáhibi olabilir. Öyle ise, Ma’bûdiyyete lâyık yalnız O’dur.

“İşte ey insân! Eğer yalnız O’na abd olsan, bütün mahlûkát üstünde bir mevkı’ kazanırsın. Eğer ubûdiyyetten istinkâf etsen, áciz mahlûkáta zelîl bir abd olursun. Eğer enâniyyetine ve iktidârına güvenip tevekkül ve duáyı bırakıp, tekebbür ve da’vâya sapsan; o vakit iyilik ve îcâd cihetinde arı ve karıncadan daha aşağı, örümcek ve sinekten daha zaíf düşersin. Şer ve tahrîb cihetinde; dağdan daha ağır, táúndan daha muzır olursun.” [119]

Zamânın hükmü altına girmekten kendini kurtaramayan mevcûdât, bâ-husús insân, zamânın dönmesiyle hadsiz ihtiyâcâtla karşılaşır. Meselâ; tahrîb olan zerrât-ı bedeniyyenin yerine yenilerinin gelip vazífe görebilmeleri için insân rızka muhtâctır. İnsânın ihtiyâcâtı ebede kadar uzanmıştır. İnsân, bu kadar ihtiyâcların eleminden kurtulmak için bir çâre arar. Kur’ân’ın irşâdıyla Rahmân ismiyle müsemmâ bir Zât-ı Gaybî’yi bulur. Duá ve niyâz ile ihtiyâcâtını O’na arzeder, O’nun hazîne-i rahmetinden istimdâd eder. Böylece hadsiz ihtiyâcâttan hâsıl olan elemlerden halâs olur.

Hakíkat-i hâl böyle iken, insân gaflet ile kendi fakírliğini ve ne kadar muhtâc

Lügat: mahşer-i acâib, istinkâf, mukaddes, tekebbür, tevekkül, deniyye, kurt(a), udre(t), dergâh, hadsiz, menzil, âhiret, istim, âhire