“Hasan-ı Basrî, sebebler Álemine inmiştir. Bundan dolayı kendisine, araya sebebler konarak muámele edilmiştir. Habîb-i Acemî ise, esbâbı geçmiş ve onları gözünden tamâmen silmiştir. Bunun için onunla da araya sebebleri koymadan muámele edilmiştir.

“Fakat, efdaliyyet cihetinde Hasan-ı Basrî daha üstündür. Çünkü, o ilim sáhibidir. Yakín gözüyle basar gözünü cem’ edip eşyâyı nefsü’l-emirde olduğu gibi görmektedir. Zîrâ, Cenâb-ı Hakk’ın kudreti, bizâtihî hikmetin arkasında gizlidir.

“Habîb-i Acemî ise; ma’nevî sekir hâlindedir. O, herhangi bir sebebin tavassutuna ihtiyâc olmaksızın Fâil-i Hakíkíyi bilmekteydi. Fakat, bu nazar, işin aslına uymamaktadır. Zîrâ, sebeblerin tavassutu vâki’de vardır.

“Ammâ, irşâd ve tekmîl muámelesine gelince; bunlar, háriku’l-áde hâllere ve kerâmetlere terstir. Çünkü, irşâd makámındaki nüzûl ne kadar çok olursa, irşâd ve insânları hakka da’vet de o nisbette kâmil ve güzel olur. Çünkü, mürîd ile mürşid arasında irşâdın olabilmesi için bu münâsebetin oluşması lâzımdır. Bu da nüzûl ile irtibâtlıdır.

“Bil ki; tefevvuk ne kadar çok olursa, ekseriyâ nüzûl de o kadar çok olur. Bundan dolayı, Resûl-i Ekrem (asm)’ın urûcu, herkesin fevkındedir. Nüzûlü de herkesden daha aşağıyadır. Bunun için Resûl-i Ekrem (asm)’ın da’veti herkesden daha kemâldedir ve bütün insânlara gönderilmiş bir peygamberdir. Resûl-i Ekrem (asm)’ın, nüzûlün nihâyetine ulaşması sebebiyle herkesle münâsebeti vardır. Onun yolu daha faydalı ve tamdır.” [101]

Hem İmâm-ı Rabbânî (ks) Hazretleri, bir mektûbunda, “Evvelce bulduğum zevk ve ferahı şu ânda bulamıyorum” diye suâl eden birisine şöyle cevâb vermektedir:

“Ey kardeş! Bil ki; evvelki hâletiniz, vecd ve semâ’ ehli insânların hâleti kabîlindendir ki; vecd ve semâ’da cesedin tam bir dahli bulunmaktadır. Şu ânda müyesser olan hâlde ise, cesedin onda hissesi azdır. Belki, kalb ve rûh daha fazla o hâle taalluk etmektedir. Şu muámelenin beyânı, çok tafsílât ister. Ezcümle:

“İkinci hâl, birinci hâlden çok mertebe daha üstündür. Zevk ve ferahın hissedilmemesi, hissedilmesinden daha üstündür. Çünkü, nisbet, her ne zamân cehâlet ve