Hem nihâyetsiz bir istikbâl zulümâtına dalmakta, hem nihâyetsiz hâdisât içinde çalkanmakta olan rûh-i beşer…

etmeyerek ve çekinmeyerek fenâ et, fedâ et; tâ beká bulsun. Çünkü, nefy-i nefy, isbâttır. Ya‘nî: Yok, yok ise; o vardır. Yok, yok olsa; var olur. Hálık-ı Kerîm, kendi mülkünü senden satın alıyor. Cennet gibi büyük bir fiatı verir. Hem o mülkü senin için güzelce muhâfaza ediyor. Kıymetini yükselttiriyor. Yine sana, hem bâkí, hem mükemmel bir súrette verecektir. Öyle ise, ey nefsim! Hîç durma. Biribiri içinde beş kârlı bu ticâreti yap. Tâ beş hasâretten kurtulup, beş rıbhi birden kazanasın.” [189]

Ácizlikte; günün, mevsimlerin, insânın ve dünyânın zevâl ve fenâya gitmesi esâstır. Fakírlikte ise, beká ve liká esâstır. Diğer belâ ve ihtiyâclar tebeídir. Demek, ácizliğin esâsı dörttür; fakírliğin esâsı ise ikidir. Diğerleri, bu altı esâsta dâhıldir. Bu altı esâs anlaşılsa; insân, acz ve fakrını anlar; namâz ve niyâz ile nihâyetsiz kudret ve rahmet sáhibi bir Zât’a ilticâ eder; o zamân hikmet-i álemin tılsımını, hılkat-i insânın muammâsını ve hakíkat-ı salâtın rumûzunu derk eder.

(Hem) insân, (nihâyetsiz bir istikbâl zulümâtına dalmakta)… İnsânın istikbâli záhiren karanlıktır. Zîrâ, insân, şu dünyâ hayâtında başına neler geleceğini bilemez; hem onun nazarında istikbâl bir mezâr-ı ekberdir, gáyet fırtınalı ve tesádüfe bağlı bir vahşetgâhtır.  (Hem nihâyetsiz hâdisât içinde çalkanmakta olan rûh-i beşer)… Rûh-i beşer, hâdisât içinde nasıl çalkalanıyor, nereden geliyor, nereye gidiyor? Bu suâllere cevâb olarak