Hem dar ve fânî ve hakír dünyânın tamâmen harâb olup…

İnsân öldükten sonra bir kısım âsârı dünyâda kalır. İnsânların hâfızalarında ve hátıralarında bir nev‘í yaşar. Fakat, bir müddet sonra o insân tamâmen unutulur; hâfızalardan ve hátıralardan silinir; tamâmen başka bir áleme geçmiş olur. İşte, yatsı namâzı vakti, insânın geçirdiği devirler içerisinde böyle bir devre işâret eder.

(Hem dar ve fânî ve hakír dünyânın tamâmen harâb olup)… Hem yatsı namâzının vakti; dünyânın ömrüne göre kıyâmet hengâmında, dünyânın harâbiyyet vaktine işâret eder. Bu dünyâ dardır, fânîdir ve hakírdir. Dünyânın dünyâya bakan ciheti, Elláh ındinde gáyet hakír ve kıymetsizdir. Resûl-i Ekrem (sav), bu hakíkati şöyle ifâde buyurmuşlardır:

لَوْ وُزِنَتِ الدُّنْيَا عِنْدَ اللّٰهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ

مَا شَرِبَ الْكَافِرُ مِنْهَا جُرْعَةَ مَاءٍ

“Dünyânın Cenâb-ı Hakk’ın yanında bir sinek kanadı kadar kıymeti olsa idi, kâfirler bir yudum suyu ondan içmeyecek idiler.” [184]

Müellif (ra), bu hadîs-i şerîfin ma‘nâsını îzáh sadedinde şöy-le buyurmuştur:

“Dünyânın iki yüzü var; belki üç yüzü var. Biri, Cenâb-ı Hakk’ın esmâsının âyîneleridir. Diğeri, âhirete bakar; âhiret tarlasıdır. Diğeri, fenâya, ademe bakar. Bildiğimiz, marzí-i İlâhî olmayan ehl-i dalâletin dünyâsıdır. Demek, esmâ-i hüsnânın