Şerh

hükmündedir. Fakat maânîleri başka başkadır. Taayyünat-ı i’tibâriyyeyi değiştirmekle, maânîleri değişir ve çoğalır. Taayyünât-ı i’tibâriyye ve teşahhusât-ı muvakkate, tebdîl edildikleri ve zâhiren fânî oldukları hâlde; onların maânî-i cemîleleri muhâfaza olunup, sâbit ve bâkì kalır. Şu ağacın geçen bahardaki yaprak ve çiçek ve meyvelerinin rûhları olmadığından, şu bahardaki emsâlinin, hakìkatça aynılarıdır. Yalnız teşahhusât-ı i’tibâriyyede fark var. Fakat o i’tibârî teşahhuslar, her vakit tecelliyyâtı tâzelenmekte olan şuùnât-ı esmâ-i İlâhiyyenin maânîlerini ifâde için, şu bahardakiler ayrı teşahhusatla onların yerine geldiler.

Dördüncüsü: Hadsiz âlem-i misâl gibi gàyet geniş âlem-i melekût ve gayr-ı mahdûd sâir uhrevî âlemlere birer mahsûlât veyâ tezyinât veyâ levâzımât gibi onlara münâsîb şeyleri yetiştirmek için şu dar mezraa-i dünyâda, zemîn yüzünün tezgâhında ve tarlasında Hakîm-i Zülcelâl, zerrâtı tahrîk edip; kâinâtı seyyâle ve mevcûdâtı seyyâre ederek, şu küçük zemînde o pek büyük âlemlere pek çok mahsûlât-ı ma’neviyye yetiştiriyor. Nihâyetsiz hazîne-i kudretinden nihâyetsiz bir seyli, dünyâdan akıttırıp âlem-i gayba ve bir kısmını âhiret âlemlerine döküyor.

Beşincisi: Nihâyetsiz kemâlât-ı İlâhiyyeyi, hadsiz celevât-ı cemâliyyeyi ve gàyetsiz tecelliyyât-ı celâliyyeyi ve gayr-ı mütenâhî tesbîhât-ı Rabbâniyyeyi şu dar ve mahdûd zemînde ve mütenâhî ve az bir zamânda göstermek için zerrâtı kemâl-i hikmetle kudretiyle tahrîk edip, kemâl-i intizâmla tavzîf ederek; mütenâhî bir zamânda, mahdûd bir zemînde gayr-ı mütenâhî tesbîhât yaptırıyor. Gayr-ı mahdûd tecelliyyât-ı cemâliyye ve celâliyye ve kemâliyyesini gösteriyor. Çok hakàik-i gaybîyye ve çok semerât-ı uhreviyye ve fânîlerin bâkì olan hüviyyet ve sûretlerinden pekçok nukùş-i misâliyye ve çok ma’nidâr nüsûc-i levhiyyeyi îcâd ediyor. Demek zerreyi tahrîk eden; şu makàsıd-ı azîmeyi, şu hikem-i cesîmeyi gösteren bir zâttır.”^[1]      

          Kezâ Müellif (ra), gelecek cümlelerinde ise bu konuyu şöyle îzâh etmektedir:

         “Bilmüşâhede gàyet cevvâdâne bir faâliyyetle şu âlem-i kesif ve süflîde pek kesretle nûr-i hayâtı serpmek ve iş’âl etmek, hattâ en hasis maddelerde ve taaffün etmiş cisimlerde kesretle tâze bir nûr-i hayâtı ışıklandırmak, o kesif ve hasîs maddeleri nûr-i hayâtla letâfetlendirmek, cilâlandırmak sarâhatâ yakın işâret ediyor ki: Gàyet latîf, ulvî, nazîf, hayâtdâr diğer bir âlemin hesâbına şu kesif, câmid âlemi; zerrâtın

Lügat: âlem-i misâl, âlem-i gayb, taayyünat, hüviyyet, tezyinât, teşahhus, semerât, taaffün, taayyün, udre(t), zâhiren, hadsiz, hikmet, tezgâh, tezyin, teşahh, uhrevî, âhiret, âliyye, cisim, süflî, âhire