Şerh

içinde yanarlar, zâhiren mahvolur; fakat o fabrikanın inbiklerinde) süzgeçlerinde (çok kıymetdâr kimyâ maddeleri ve edviyeler) ilâçlar (teressüb eder.) süzülür, dibe çöker (Hem onun kuvvetiyle ve buharıyla o fabrikanın çarkları döner; bir taraftan kumaşları dokumasına, bir kısmı kitâb tab’ına, bir kısmı da şeker gibi başka kıymetdâr şeyleri îmâl etmesine medâr oluyor ve hâkezâ... Demek o âdî maddelerin yanmasıyla ve zâhiren mahvolmasıyla, binler şeyler vücûd buluyor. Demek âdî bir vücûd gider, âlî çok vücûdları irsiyet bırakır. İşte şu hâlde, o âdî maddeye yazık oldu denilir mi? Fabrika sâhibi neden ona acımadı, yandırdı; o sevimli maddeleri mahvetti, şikâyet edilir mi?

          Aynen öyle de  وَلِلَّهِ الْمَثَلُ اْلأعْلَىٰ  Hâlık-ı Hakîm ve Rahîm ve Vedûd, muktezâ-yı rahmet ve hikmet ve vedûdiyyet olarak, kâinât fabrikasına hareket veriyor. Herbir vücûd-i fânîyi, çok bâkì vücûdlara çekirdek yapar, makàsıd-ı Rabbâniyyesine medâr eder, şuùnât-ı Sübhâniyyesine mazhar kılar,)

          Hàlık-ı Rahîm, Hakîm ve Vedûd, şu kâinât fabrikasını harekete geçirir, bir vücûd-i fânîyi, çok bâkì vücûdlara çekirdek yapar. Meselâ;  bir incir, zâhiren fenâya gider. Fakat o fânî vücûda bedel, aslını, faslını, zâhirini, bâtınını, proğram ve sûretini çekirdeğinde bırakıp gitmekle berâber, pek çok âlemlerde pek çok ilmî vücûdları bırakıp öyle gider. Böylece Cenâb-ı Hak, fânî bir vücûdtan bâkì pek çok vücûdları çıkarır. Âdî bir vücûdun yerine âlî çok vücûdları irsiyet bırakır. Demek âlemde hiçbir şey yok olmuyor.                                                                     

            Nasıl ki; fabrikalara âdî maddeler atılır. O maddeler, fabrikada yanar, hüviyyetini kaybeder. Fakat netîcede san’atlı ve fâideli eserler vücûda gelir. Eğer denilse, bu maddelere yazık oldu. Niçin bu maddeler o fabrikaya atılmakla mahvoluyor? Bu durumda o san’atlı ve fâideli eserlerin vücûd bulmaması lâzım gelir. Aynen öyle de Cenâb-ı Hak, âdî maddeler hükmünde olan tohum ve çekirdekleri toprak fabrikasına atar. O âdî maddeler zâhiren çürür, yok olur. Ancak onlardan pek çok ve ayrı ayrı san’atlı eserler ve fâideli ni’metler yaratılır. Meselâ; o çekirdeklerden biri olan incir çekirdeğinden koca bir ağacı çıkarır. Yaprak, çiçek, meyve gibi eserleri o ağacın başına takar. O incir ağacı da çekirdeği gibi vefât ile zâhiren vücûddan gider. Ancak o zâhiri vücûduna bedel meşâhid-i

Lügat: hüviyyet, teressüb, fabrika, hareket, irsiyet, zâhiren, edviye, hikmet, dilir, fâide, inbik, âhire