Şerh

İkinci Remiz’de denildiği gibi; mahlûkàttaki faâliyyet ve harekât; bir iştihâ, bir iştiyâk, bir lezzet, bir muhabbetten ileri geliyor. Evvelâ Cenâb-ı Hak, Rahîm isminin tecellîsi ile şu mevcûdât-ı âleme şefkat eder, bu sebeble âlemi çalkalandırır. O çalkalandırmaktan bir muhabbet-i mukaddese, o muhabbet-i mukaddeseden bir şevk-i mukukaddes, o şevk-i mukaddesden bir sürûr-i mukaddes, o sürûr-i mukaddesten bir lezzet-i mukaddese, ondan   da -ta’bîri câizse- bir memnûniyyet-i mukaddese meydâna gelir. Demek şuùnât-ı İlâhiyye, İkinci Remiz’de kâinâttaki tebeddül ve teğayyürâtın dâî ve sebebi olarak zikredildi. Bu Beşinci İşâret’te ise, şuùnât-ı İlâhiyyenin zuhûru, kâinâttaki tebeddül ve teğayyürâtın gàye ve netîcesi olarak zikredilmektedir.

Müellif (ra), “İkinci Remiz” de şuùnât-ı İlâhiyyeyi muktazî olarak zikretti. Bu “Beşinci İşârette” ise gàye olarak zikretti. İkisi arasındaki fark şudur ki:

Âlemdeki tebeddül ve teğayyürü isteyen şuùnât-ı İlâhiyyedir. Cenâb-ı Hak, âlemin bu tebdîl ve tağyîrinden kendisine mahsûs bir lezzet alır. Ta’bîri câizse memnûn ve mesrûr olur. Bundan bir muhabbet-i kudsiyye, bir şevk-i münezzeh alır. Onun için kâinâtı böye çalkalandırıyor. Getirip götürüyor. Bu, muktazî ve dâîdir.

O muktazî sebebiyle mevcûdât-ı âlem harekete geçer, çalkalanmaya başlar. Durmadan tebeddül ve teğayyür eder. Mevcûdât, bu vazîfeyi aşk ve şevk ile yapar. Cenâb-ı Hak, bundan kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet aldığı gibi; her bir mevcûd dahi bundan kendisine mahsûs bir lezzet alır. Meselâ; semâvât ve arz, bu âlî muktazînin tahakkuku için hemen iki muti’ asker gibi emr-i İlâhî’ye imtisâl edip dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarlar. Kezâ güneş, bu âlî muktazînin tahakkuku için “Dön!” emrini alır almaz, hemen cezbeye kapılır ve o câzibe kànûnuyla seyyârâtı izn-i İlâhî ile etrâfında çevirmeye başlar. Gece ve gündüzün, mevsimlerin husûlüne ve hadsiz zîhayâtın vücûd bulmasına sebeb olur. Kezâ küre-i arz, bu âlî muktazînin tahakkuku için top güllesinden yetmiş def’a daha sür’atli bir hızla hareket eder. Kezâ bulûtlar, bu âlî muktazînin tahakkuku için bir anda cevv-i havada toplanır, izn-i İlâhî ile muhtâç olan yerlere yağmuru indirir, zîhayâtı sevindirir, vazîfesinin hitâmında tekrâr cevv-i havada dağılıp kaybolur. Kezâ dağlar, bu âlî muktazînin tahakkuku için yerden çıkar, hazineli

Lügat: küre-i arz, muhabbet, mukaddes, tahakkuk, tebeddül, hareket, harekât, kaddese, udre(t), götürü, hadsiz, hazine, mevsim, âliyye, şefkat, sinin