Şerh

Biri: Tesbîhât-ı Rabbâniyyesi bâkì kalır. Ya’nî etvâr-ı hayâtiyyesiyle yapmış olduğu zikir ve tesbîhât, hem elvâh-ı mahfûzaya, hem de dâire-i esmâya geçmekle muhâfaza edilir. O mevcûdun yapmış olduğu zikri temsîl eden müvekkel melek, o zikri arşa kadar çıkarır ve devâmlı olarak hem dünyâda, hem âhirette o zikir ve ibâdete devâm eder. Bu zikrin semeresi de hem âlem-i Misâl’de, hem Levhi Mahfûz’da, hem Cennet’te ma’nevî meyveler verip o âlemleri şenlendirir.

Diğeri: Pek çok esmâ-i İlâhiyyenin nakışlarını ve muktezeyâtını o esmâya bırakmakla bâkì kalır. Hangi esmâya âyine olmuşsa, vücûdunu o esmâya tevdî’ ederek öyle gider. Öyleyse bir mevcûd, vücûdtan gittiğinde ona “yok oldu” denilmez. Ancak bir dâireden diğer bir dâireye gitti, ya’nî âlem-i imkândan âlem-i vücûba geçti, denilir. O mevcûd, burada esmâ-i İlâhiyyeye âyine olarak gözümüze görünürken, ölüm ile esmâ dâiresine geçer, vücûd ve tesbîhâtını o esmâya tevdî’ edip ebedîleşir.

Demek mahlûkàt, zâhiren mevt ve ademe, zevâl ve firâka, musîbet ve meşakkate ma’rûz kalıyor gibi görünse de; bu hâlât hakìkatte, şefkatkârâne terbiye, maslahatkârâne tedbîr ve muhabbetdârâne taltîf olduğundan Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerine zıd değil, belki bu esmâ bu hâlâtı iktizâ ediyor.

Lügat: maslahatkârâne, âlem-i misâl, maslahat, meşakkat, muhabbet, semer(e), terbiye, zâhiren, âhiret, şefkat, dilir, imkân, âhire