Şerh

 الْحَمْدُ لِلَّهِ diyerek o ni’metlerin kimden geldiğini ifâde ederler. Bütün mevcûdât, lisân-ı hâl ve kàlleri ve etvâr-ı hayâtiyyeleri ile

       سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لاَ اِلَهَ اِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ اَكْبَرُ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ اِلاَّ بِاللَّهِ

diyerek esmânın muktezâsına âyinedârlık ediyorlar. Mevcûdâtın her bir hâli, bir ismin iktizâsıdır, o ismi Cenâb-ı Hakk’a, zîşuùrlara, belki bütün âleme izhâr ederler.

Suâl: Envâ’-ı tesbîhât-ı Rabbâniyye ne demektir?

Cevâb: Cenâb-ı Hakk’ın bir ismi, Rab’dır, rubûbiyyet sıfatıyla bu âlemde tasarruf eder. Rubûbiyyet-i İlâhiyyenin kudsiyyeti, abdin kusùrunu ve mahlûkàtın nekâisini iktizâ eder. Rubûbiyyetin nihâyetsiz hazîne-i rahmeti, abdin fakrını ve mahlûkàtın ihtiyâcını iktizâ eder. Rubûbiyyetin kemâl-i kudreti de, abdin aczini ve mahlûkàtın za’fını iktizâ eder. İşte bütün mevcûdât, rubûbiyyet-i İlâhiyyenin kudsiyyetini, kendilerinin kusùr ve nekâisini,   سُبْحَانَ اللَّهِ   ile i’lân ederler. Hem rubûbiyyet-i İlâhiyyenin hazîne-i rahmetini, kendilerinin fakr ve ihtiyâçlarını,   الْحَمْدُ لِلَّهِ ile i’lân ederler. Hem rubûbiyyet-i İlâhiyyenin kemâl-i kudretini, kendilerinin acz ve za’flarını,  اَللَّهُ اَكْبَرُ  ile i’lân ederler.

Metinde geçen “envâ’-ı tesbîhât-ı Rabbâniyye” ta’bîri, mezkûr ma’nâları tazammun etmektedir. Müellif (ra), bu ma’nâyı şöyle ifâde buyurmaktadır:

         “İbâdetin ma’nâsı şudur ki: Dergâh-ı İlahî’de abd, kendi kusùrunu ve acz ve fakrını görüp kemâl-i rubûbiyyetin ve kudret-i Samedâniyyenin ve rahmet-i İlâhiyyenin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir. Ya’nî rubûbiyyetin saltanatı, nasıl ki

Lügat: muhabbet, saltanat, tasarruf, tazammun, udre(t), dergâh, mezkûr