Şerh

bir irâde ve bir ihtiyâr altında mahsûs kànûnlarla, muayyen nizâmlarla, muntazam hareketlerle intikàl ettiğini ve kalıptan kalıba girip çıktığını gör. Sonra insânın bekàsına dikkat et. İnsân, bu vücûd libâsını her sene değiştirir. Bu vücûd değişmesi, bedendeki hüceyrâtın yıkılıp yapılmasıyla olur. Bu ta’mirât da, bütün a’zânın erzâk mahzeni hükmünde olan, Cenâb-ı Hakk’ın bir kànûn-i mahsûsla ihzâr ettiği o madde-i latîfeden alınan eczâ ile yapılır. Sonra o madde-i latîfenin ahvâline bak. Nasıl a’zanın ihtiyâçlarına göre muayyen bir kànûn ile taksîm edilir ve bedenin her tarafına mahsûs bir nizâm ile muntazamân dağıtılır. Yine şâyân-ı dikkattir ki; o madde-i latîfe, dört matbahta pişirildikten sonra ve dört inkılâbdan geçtikten sonra ve dört süzgeçten tasfiye edildikten sonra rızık olarak taksîm edilir. Hem yine şâyân-ı dikkattir ki; o madde-i latîfe, yemeklerin rûhu ve hülâsâsıdır. O yemekler, âlem-i anâsırda dağınık menba’lardan muntazam bir düstûr ile mahsûs bir nizâm ile cem’ ve tahsîl edilirler.

         “İşte bütün bu nizâmlar, bu kànûnlar, bu intizâmlar; hep bir kasd, bir irâde, bir hikmetten çıkıyor. Evet, meselâ Habîb’in gözünde yerleşen bir zerrenin, unsûr-i havadan veyâ unsûr-i türâbdan o garîb, acîb tavırlarda, inkılâblarda yaptığı muntazam hareketinden anlaşılır ki; o zerre, toprakta iken Habîb’in gözüne ta’yîn edilmiş ve bir me’mûr gibi mahall-i me’mûriyyetine muntazamân i’zâm kılınmıştır (yükseltilmiştir).

         “Evet, fennî bir nazarla dikkat edilirse anlaşılır ki, o zerrenin hareketi, körükörüne, tesâdüf eseri değildir. Çünkü o zerre, hangi mertebeye girerse, o mertebenin nizâmına tâbi’ olur. Ve hangi bir tavra intikàl etmiş ise, onun muayyen kànûnuyla amel etmiştir. Ve hangi bir tabakaya misâfir gitmiş ise, muntazam bir hareket ile sevkedilmiştir.

         “Hülâsâ: Neş’e-i ûlâya dikkat edenin, neş’e-i uhrâ hakkında tereddüdü kalmaz.”^[1]

Demek mevcûdât, bâsusus insân, etvâr-ı hayâtıyla, müteaddid envâ’-ı tesbîhâtı yapıyor. Bunun için tekvînen ve teklîfen hâlden hâle, tavırdan tavra geçiyor. İşte mevcûdâtın geçirdiği bütün bu ahvâl ve yaptığı bütün amel, esmâ-i İlâhîyyeye bakar, onları netîce verir.

Suâl: Bu tavırlar bir bitki için nasıl düşünülür?

Lügat: muntazam, tereddüd, hareket, mertebe, muayyen, tasfiye, dikkat, hikmet, teaddi, dilir, körük