Şerh

benzemez.”

لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَق     

“(Zât-ı Ulûhiyyetime kasem ederim ki; elbette) Ey insânlar! (Sizler hâlden hâle geçeceksiniz.) Ya’nî muhtelif hayât safhaları geçireceksiniz. Evvelâ: Bir nutfeden yaratılmış, sonra bir insân sûretinde dünyâya çıkarılmış idiniz, hayâtta oldukça sıhhat ve hastalık gibi, servet ve ihtiyâç gibi muhtelif hâllere ma’rûz kalırsınız. Daha sonra da ölecek ve kıyâmette tekrâr hayâta kavuşup lâyık olduğunuz yerlere sevk edileceksiniz.”^[1]

Hulâsâtu’l-Beyân adlı tefsîrde bu âyet-i kerîme şöyle îzâh ediliyor:

“Şafak vaktine, geceye ve içinde toplayıp barındırdığı mahlûkàta ve ziyâsı tamâm olduğunda Bedîr hâlindeki kamere yemin ederim ki; siz bir hâlden sonra diğer bir hâle, bir tabakadan sonra diğer bir tabakaya, bir menzilden sonra diğer bir menzile vâsıl olursunuz ki; nutfeden alakaya, alakadan mudğaya, mudğadan cenine, ceninden hâl-i tufûliyyete, hâl-i tufûliyyetten delikanlılığa, delikanlılıktan ihtiyârlığa, ihtiyârlıktan mevte ve hâl-i mevtten tekrâr hâl-i hayâta intikàl eder, gidersiniz. Hâl böyle olunca nasıl oluyor ki; bu hâlleri görüp bildikleri hâlde o kâfîrler îmân etmezler? Bu kadar delîllerin vücûduyla berâber îmân etmemeleri taaccübe şayan bir emr-i münkerdir. Çünkü yemin edilen şafak, gece ve kamer cümlesi, her zamân tegayyürâta ma’rûz olduklarından âlemin teğayyürâtına ve o teğayyürât da âkıbet fenâya gideceğine delâlet ettiği gibi; kıyâmetin ve ba’sın vücûduna dahi delâlet eder. Zîrâ şafakların, gecelerin, ayların ve insânların bir hâlden hâl-i uhrâya tebdîline kàdir olan Vacip Teâlâ’nın, insânların ba’sına da kàdir olacağı âşıkârken buna îmân etmemekten daha ziyâde hamâkat olamaz.”

Müellif (ra) hilkat-i insâniyyenin böyle hâlden hâle, tavırdan tavra geçişini beyân eden mezkûr âyet-i kerîmeleri şöyle tefsîr etmiştir:

“Evvelâ insânın vücûduna bak. Nasıl tavırdan tavıra, ya’nî nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan et ve kemiğe, et ve kemikten insân sûretine bir kasd,

Lügat: tegayyür, elbette, taaccüb, hilkat, menzil, mezkûr, yetime