Şerh

cihânşümul mes’eleleri anlatıyor, kâinâtın hakìkatini ders veriyor.

Dünyâ ve âhirette hasârete uğramaktan bizi kurtaracak iki sebeb var:

Birincisi: Hakìkì ihlâsı elde etmek. Ya’nî her şeyde Ellâh’ın rızâsını gözetmek. Ya’nî sünnet-i seniyye dâiresinde amel etmektir.

İkincisi: İştirâk-i a’mâl-i uhreviyye düstûrunu rehber etmektir.

(Demek) bir mevcûd ölüm ile (bir vücûd-i sûrî kaybeder,) zâhiren vücûdtan gider. Fakat  (yüzer vücûd-i ma’nevî ve ilmî kazanır.)

Hulâsâ: O vefât edip giden mevcûdun;

Evvelâ; ma’nâsı bâkì kalır. Ya’nî;

1) Zât-ı Akdes, o mevcûdda tecelliyyât-ı esmâ ve sıfatını bizzât kendisi seyretmiştir. Bu cihette o ma’nâlar, ilm-i İlâhî’ye geçtiğinden bâkì kalır.

2) Hem o mevcûdun ma’nâsı, esmâ ve sıfat-ı İlâhiyye dâiresine geçtikten sonra melâike ve rûhânîlerin, enbiyâ ve evliyânın bir mütâleagâhı olmakla yine bâkì kalır.

3) Hem o mevcûd, zîşuùr için çok ma’nâları ifâde eden bir mektûb hükmündedir. O mektûbu okuyan cin, ins ve melek tecelliyyât-ı esmâ, sıfat ve ef’âli o mevcûdda mütâlea edip anlamıştır. O ma’nâ, o zîşuùrların zihinlerinde yerleşmekle yine bâkì kalır.

4) O ma’nâlar âlem-i Misâl, Levh-i Mahfûz, âlem-i Kabir, âlem-i Berzâh gibi elvâh-ı mahfûzaya geçer, melâike, rûhâniyyât, enbiyâ ve evliyâ için bir mütâleagâh olur. 

Hem o ma’nâlar, Cennet’in temel yapıları sûretinde tecessüm eder ve ehl-i îmâna ikrâm edilir. Bütün mevcûdâtın zikir ve tesbîhâtı dahi Cennet’te meyvedâr ağaçlar sûretini alır, ehl-i îmân o meyvelerden istifâde eder. Zîrâ mevcûdâtın zikir ve tesbîhâtı, onun ma’nâsıdır. Hangi esmâya âyinedârlık etmiş ise, o esmâyı zikreder. Ehl-i îmân hem kendi tefekkürât ve amelinin mahsûlâtını Cennet’te alır, hem de mevcûdât-ı âlemin ifâde ettiği ma’nâlardan hâsıl olan mahsûlâttan

Lügat: sünnet-i seniyye, âlem-i misâl, tecessüm, tefekkür, kurt(a), seniyye, zâhiren, birinc, sünnet, âhiret, dilir, istif, zihin, âhire