Şerh

bir medih ve fasîh bir tesbîh ettiğini işittiğin, gördüğün gibi; ona müekkel melek dahi, ona göre âlem-i ma’nâda müteaddid diller ile tesbîhâtını temsîl ediyor ve hikmeten öyle olmak gerektir.”^[1]

         “Ma’nâsı şudur ki: Melâikenin ibâdâtı, hem gàyet muntazamdır, mükemmeldir, hem gàyet küllîdir, geniştir.

         “Ve şu hakìkatın sûreti ise şudur ki: Ba’zı büyük mevcûdât-ı cismâniyye vardır ki, kırk bin baş, kırk bin tarz ile vezâîf-i ubûdiyyeti yapar. Meselâ: Semâ güneşlerle, yıldızlarla tesbîhât yapar. Zemîn tek bir mahlûk iken, yüz bin baş ile her başta yüz binler ağız ile, her ağızda yüz binler lisân ile vazîfe-i ubûdiyyeti ve tesbîhât-ı Rabbâniyyeyi yapıyor. İşte küre-i arza müekkel melek dahi, âlem-i melekûtta şu ma’nâyı göstermek için öyle görülmek lâzımdır. Hattâ ben, mutavassıt bir badem ağacı gördüm ki: Kırka yakın baş hükmünde büyük dalları var. Sonra bir dalına baktım, kırka yakın dili hükmünde küçük dalları var. Sonra o küçük dalının bir diline baktım, kırk çiçek açmıştır. O çiçeklere nazar-ı hikmetle dikkat ettim, her bir çiçek içinde kırka yakın incecik, muntazam püskülleri, renkleri ve san’atları gördüm ki; herbiri Sâni’-ı Zülcelâl’in ayrı ayrı birer cilve-i esmâsını ve birer ismini okutturuyor. İşte hiç mümkün müdür ki, şu badem ağacının Sâni’-ı Zülcelâl’i ve Hakîm-i Zülcemâl’i, bu câmid ağaca bu kadar vazîfeleri yükletsin; onun ma’nâsını bilen, ifâde eden, kâinâta i’lân eden, dergâh-ı İlâhiyyeye takdîm eden, ona münâsîb ve rûhu hükmünde bir melek-i müekkeli ona bindirmesin?”^[2]

Lügat: melek-i müekkel, küre-i arz, muntazam, elbette, dergâh, dikkat, hikmet, muhbir, teaddi, küllî, sinin