Şerh

ma’nâdır. Lafzın sarîh ma’nâsı, doğruluk veyâ kizbin medârı olamaz.

Kur’ân-ı Mu’cizu’l-Beyân’ın ma’nevî bir tefsîri olan Risâle-i Nûr’da geçen temsîlât dahi, bu çeşit kinâiyyât kàbilindendir. Ya’nî Risâle-i Nûr’da zikredilen temsîlâttan murâd, kinâî kàbilinden söylenilen lafızların kendileri değil, belki o lafızlar, yüksek hakìkatleri tefhîm etmek için birer âlet mesâbesindedir.

 Evet, Risâle-i Nûr’da geçen teşbîh ve temsîller, kıssadan hisse almak maksadıyla söylenen herhangi bir hikâye cinsinden değildir. Belki Risâle-i Nûr’da geçen teşbîh ve temsîller, kinâye kàbilindendir. Müellif (ra), kinâyenin ma’nâsını Sözler adlı eserinde şöyle açıklamaktadır: 

“Mâlûmdur ki: Fenn-i Belâgatta bir lafzın, bir kelâmın mânâ-yı hakìkìsi, başka bir maksûd mânâya sırf bir âlet-i mülâhaza olsa, ona “lafz-ı kinâî” denilir. Ve “kinâî” ta’bîr edilen bir kelâmın ma’nâ-yı aslîsi, medâr-ı sıdk ve kizb değildir. Belki kinâî ma’nâsıdır ki, medâr-ı sıdk ve kizb olur. Eğer o kinâî ma’nâ doğru ise, o kelâm sâdıktır. Mânâ-yı aslî, kâzib dahi olsa sıdkını bozmaz. Eğer ma’nâ-yı kinâî doğru değilse; mânâ-yı aslîsi doğru olsa, o kelâm kâzibdir. Meselâ: Kinâî misâllerinden: (Fi’lânün tavîlü’n necâd) denilir. Ya’nî: ‘Kılıncının kayışı, bendi uzundur.’ Şu kelâm, o adamın kàmetinin uzunluğuna kinâyedir. Eğer o adam uzun ise, kılıncı ve kayışı ve bendi olmasa da, yine bu kelâm sâdıktır, doğrudur. Eğer o adamın boyu uzun olmazsa; çendan uzun bir kılıncı ve uzun bir kayışı ve uzun bir bendi bulunsa, yine bu kelâm kâzibdir. Çünkü ma’nâ-yı aslîsi, maksûd değil.

“İşte Onuncu Söz’ün ve Yirmi İkinci Söz’ün hikâyeleri gibi, sâir Sözlerin hikâyeleri, kinâiyyât kısmındandırlar ki, begâyet doğru ve gâyet sâdık ve mutâbık-ı vâki’ olan hikâyelerin sonlarındaki hakìkatlar, o hikâyelerin ma’nâ-yı kinâiyyeleridir. Ma’nâ-yı asliyeleri, bir temsîl-i dürbînîdir. Nasıl olursa olsun, sıdkına ve hakkàniyyetine zarar vermez. Hem o hikâyeler birer temsîldirler. Yalnız umûma tefhîm için lisân-ı hâl, lisân-ı kàl sûretinde ve şahs-ı ma’nevî, bir şahs-ı maddî şeklinde gösterilmiştir.”^[1]

Hem Risâle-i Nûr’da geçen teşbîh ve temsîller, Müellif (ra)’ın velâyet tarîkiyle keşfiyyâtından ibârettir. Ya’nî âlem-i Misâlde onları temsîlât şeklinde keşfetmiştir. Müellif (ra), asfiyâ makàmında bulunması hasebiyle, daha sonra o keşfiyyâtın

Lügat: âlem-i misâl, belâgat, dürbîn, hikâye, çendan