Şerh

Risâlesi’nde, Yirmi İkinci Söz’de getirdiği teşbîh ve temsîller bu kàbildendir. Yüksek hakìkatleri akla yaklaştırmak içindir. Evet, Risâle-i Nûr’da geçen misâller, birer kànûn mesâbesindedir. Zâhiren hikâye gibi görünse de hakìkatte hikâye değildir. Çünkü hikâyeler, mantık ilmine göre delîl olamaz.  O hâlde Risâle-i Nûr’daki hikâyeler, yüksek hakìkatlerin anlaşılması ve fehme takrîb edilmesi için birer temsîl mesâbesindedirler.

Teşbîh ve temsîller, Kur’ân-ı Mu’cizu’l-Beyân’ın irşâd metodunda kullandığı bir üslûbudur.  Kur’ân-ı Azîmu’ş-Şân’ın bir mu’cize-i ma’neviyyesi olan Risâle-i Nûr da Kur’ân’ın bu üslûbunu kullanmıştır. Müellif (ra), Kur’ân’ın kesretle temsîlleri zikretmesinin hikmetini şöyle açıklamaktadır:

“Kur’ân’ın muhâtablarından kısm-ı ekseri avâmdır. Avâm sınıfının hakàik-i İlâhiyyenin ince ve müşkil kısmına fehimleri kàdir değildir. Ancak temsîl ve icmâller ile fehimlerine yakınlaştırmak lâzımdır. Bunun içindir ki Kur’ân, kesret ile temsîlleri zikrediyor.”^[1]

Müellif (ra) Haşir Risâlesinin baş kısmında ise şöyle buyuruyor:

“Şu risâlelerde teşbîh ve temsîlleri, hikâyeler sûretinde yazdığımın sebebi; hem teshîl, hem hakàik-i İslâmiyye ne kadar ma’kûl, mütenâsib, muhkem, mütesânid olduğunu göstermektir. Hikâyelerin ma’nâları, sonlarındaki hakìkatlerdir. Kinâiyyât kàbilinden yalnız onlara delâlet ederler. Demek, hayâlî hikâyeler değil, doğru hakìkatlerdir.”^[2]

Belâğat ilminde bir hakìkatın daha iyi anlaşılabilmesi için, hakìkì ma’nâsı sırf bir âlet-i mülâhaza olsun diye sarf edilen kelâma “kinâî kelâm” denir. Demek o kinâî kelâmdaki hakìkì ma’nâlar, kendilerini değil; belki onlar birer âlet olup, başka maksad ve hakìkatleri ifâde etmek içindir. Meselâ; “Falan adamın kapısının önünde kül çoktur.” cümlesinde kinâye vardır. Bu cümle, o adamın misâfirperverliğinden kinâyedir. Eğer o adam misâfirperver ise, kapısının önünde kül olmasa bile, o kelâm doğrudur. Eğer o adam misâfirperver değilse, kapısının önünde kül çok olsa bile, bu kelâm doğru değildir. Sıdk ve kizbin medârı, o kinâî

Lügat: zâhiren, ekseri, hikmet, hikâye, sinin, âhire, âmiyy