Şerh

Haydi, insân saâdet-i ebediyyeye gittiği için onun hakkında mevt ve fenâyı, zevâl ve firâkı, musîbet ve meşakkati hoş görelim. Mezkûr hâlâtın diğer mahlûkàt hakkında vech-i rahmeti, hikmeti ve vedûdiyyeti nasıl olur?

Bu gàyet müşkil bir suâldir. Zîrâ tılsım-ı kâinât ve muammây-ı hilkat-i âlemin hâll ve keşfiyyle alâkalı bir mes’eledir. Âlemdeki mevt ve fenâ, zevâl ve firâk, musîbet ve meşakkat Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerine zâhiren muhâlif görünüyor. Âlemdeki mevt ve fenânın Rahîm ismine, zevâl ve firâkın Hakîm ismine, musîbet ve meşakkatin de Vedûd ismine muhâlif olmadığını bize isbât et.

Müellif (ra) de bu tılsımlı suâlin cevâbı sadedinde;  Birinci Makàm’da beyân edilen beş remizde beş muktazîyi, dâîyi ve sebebi îzâh etti. İkinci Makàm’da ise beş işârette on gàyeyi, fâideyi ve illeti îzâh edecek.

         Şu İkinci Makàm, (Bir mukaddime, beş işârettir.) Bu makàmda âlemdeki mevt ve ademin, zevâl ve firâkın, musîbet ve meşakkatin on gàye, fâide ve illetinden bahsediliyor ve bu gàyelerle, âlemdeki bu tebeddülât ve teğayyürâtın Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerine zıd olmadığı îzâh ediliyor.

(Mukaddime iki mebhastır.)

Okumak ve kelimeleri tahlîl etmek, asıl maksad değildir. Asıl maksad ve netîce, kalben ve rûhen hakàik-i îmâniyyeyi anlamaktır. Okumak ve kelimeleri tahlîl etmek ise, bu âlî maksada götüren bir vâsıtadır. Eğer kalben ve rûhen hakàik-i îmâniyyeyi anlamadığın hâlde, sâdece papağan gibi bu mesâili halka anlatmak için okursan fâidesi yoktur. “Okuyayım inançsızlara anlatayım” diyenleri çok gördük. Böyle diyenler zarar ettiler. Fakat nefsine dönüp nefsini muhâtab addederek “Bu bir ders-i hakìkattir. Onu aklıma, kalbime, rûhuma, havas ve hissiyyâtıma ve letâifime nasıl yerleştirebilirim ve bununla nasıl kâmil bir mü’min olabilirim, nasıl bütün kusùrâtı kendime alıp Rabbimi takdîs edebilirim.” diye bu hakìkatı öğrenmeye çalışıp nefislerine tatbîk edenler, ancak fayda görürler. İşte buna ihlâs denir. 

          (BİRİNCİ MEBHAS: Bu gelecek beş işârette, şuùnât-ı rubûbiyyeti rasad etmek için; birer sönük, küçük dûrbîn nev’inden birer temsîl yazılacak.) Risâle-i

Lügat: tebeddülât, mukaddime, meşakkat, mukaddim, tebeddül, papağan, zâhiren, birinc, ediyye, hikmet, hilkat, kelime, mezkûr, saâdet, fâide, kâmil, âhire