Şerh

Cenâb-ı Hak Vâcibü’l-Vücûd’dur. Mevcûdât ise mümkinü’l-vücûdtur. Bir mevcûd O Zât-ı Vâcibü’l-vücûd’a intisâb ettiği için artık yok olmuyor, hadsiz envâr-ı vücûd kazanıyor. Bütün vücûdlar O’nun Mevcûd isminin âyinesidir. Bir mevcûd, bir def’a o isme âyine olsa artık yok olmaz. Cenâb-ı Hakk’ın vücûdu hakìkì bir vücûddur. Mevcûdâtın vücûdu ise, İ’tibârî bir vücûddur. Nasıl ki; âyinede görünen güneşin vücûdu, hâriçteki güneşin vücûduna nisbeten çok zayıftır, tebeîdir, hakìkì değildir. Aynen öyle de her biri birer âyine hükmünde olan mevcûdât-ı âlemin vücûdu da Vâcibü’l-Vücûd’a nisbeten çok zayıftır, tebeîdir, hakìkì değildir. Müellif (ra), bu konuda şöyle buyuruyor:

         “Şu kâinâtın Sani’-i Zülcelâli, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Ya’nî: Onun vücûdu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni’dir, zevâli muhâldir ve tabakàt-ı vücûdun en râsihi, en esâslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. Sâir tabakàt-ı vücûd, onun vücûduna nisbeten gàyet zaîf bir gölge hükmündedir. Ve o derece vücûd-i Vâcib râsih ve hakìkatlı ve vücûd-i mümkinât o derece hafîf ve zaîftir ki; Muhyîddin-i Arabî gibi çok ehl-i tahkìk, sâir tabakàt-ı vücûdu, evhâm ve hayâl derecesine indirmişler;  لاَ مَوْجُودَ اِلاَّ هُوَ demişler. Ya’nî: Vücûd-i Vâcib’e nisbeten başka şeylere vücûd denilmemeli; onlar, vücûd ünvânına lâyık değillerdir diye hükmetmişler.”^[1]

Evet, Muhyiddin-i Arabî, لاَ مَوْجُودَ اِلاَّ هُوَ deyip Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna nisbeten bu kâinâtın vücûdunu inkâr ediyor. Ulemâ-i muhakkikìn ise; mevcûdâtın hakìkì vücûdunun olmadığını, İ’tibârî bir vücûdunun bulunduğunu ve mevcûdât, vücûdlarıyla Vâcibü’l-Vücûd’a âyine olduklarını kabûl ederler. Muhyiddin-i Arabî’nin mesleğinin nâkıs olduğunu, cadde-i kübrâ olamayacağını ifâde ederler.

Mevcûdât-ı âlemin her biri, Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna âyine olduğu için, hepsi kardeş olurlar. Şimdi sen Allâh’ın vücûduna dayandığın zamân bütün mevcûdâtın vücûdu senin vücûdun olur mu? Evet, olur. Demek senin vücûdun senin değil. Sen Vâcibü’l-Vücûd’a âyinesin. Bütün mevcûdât da O’nun vücûdunun âyinesidir. Bu noktada bütün mevcûdât birbirine kardeş oldu. Kâfîr ise, O

Lügat: muhyiddin-i arabî, muhakkik, nisbeten, hadsiz, nisbet, inkâr, vâcib