Şerh

Cehennem-i misâliyyede rûhânî bir hayâta mazhar olacağına inanır.

4) Kıyâmetten sonra kılıflı rûhunun ölüm ile dağılacağına, ancak ma’nâsının ilm-i İlâhî’ye geçeceğine inanır.

5) Haşir sabahında ise, cesed ve rûhuyla berâber dirileceğine, hesâbtan sonra şâyet ehl-i Cennet ise Cennet’e, ehl-i Cehennem ise Cehennem’e gideceğine ve o âlemde bekàya mazhar olacağına inanır.

Demek îmân ile Allâh’a intisâb eden bir mü’minin âleminde yokluk yoktur. Mü’min, bütün mevcûdât-ı âlemi de kendisi gibi düşünür, onlar için de yokluk olmadığına inanır. Böylece Vâcibü’l-Vücûd’a intisâb sırrından dolayı hadsiz bir vücûd kazanır.

Vâcibü’l-Vücûd’a intisâb eden kimse için zamân ve mekân kaydı kalkar. İntisâb sırrıyla binler sene evvel yaşamış mevcûdâtla birden irtibât hâline geçer. Bütün âlem onun olur. Vâcibü’l-Vücûd’a intisâb etmeyen ehl-i küfür ve dalâletin vücûdu ise, bir ân-ı seyyâledir. Dar bir zamân ve dar bir mekân içine sıkışıp kalıyorlar. Hem bütün mevcûdâtın zevâl ve firâklarından elem çekiyorlar. 

Metinde geçen “Mâdem Cenâb-ı Hak var” cümlesindeki “Hak” kelimesi, sâbit ma’nâsındadır. Bu ma’nâya göre; Allâh sâbittir. Bütün mevcûdât ise; mütegayyirdir, hâdistir, fânîdir. Cenâb-ı Hak, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Kâinât ise, mümkinü’l-vücûddur. Ya’nî varlığı ile yokluğu terâzînin iki kefesi gibi birdir.

Cenâb-ı Hak, daha âlemi yaratmadan evvel bütün mevcûdât, O’nun ilminde mevcûd idi. Mevcûd-i ilmîlere kudretiyle tecellî edince; onlara vücûd-i hâricî giydirerek onları dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarır. Eğer kudretiyle tecellî etmeseydi, mevcûdât dâire-i ilimde kalırdı. Dolayısıyla bir hazîne hükmünde olan Vâcibü’l-Vücûd ünvânı gizli kalırdı, bilinemezdi. 

Mâdem bütün mevcûdât, vücûduyla O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûdunu bildirir ve O’na intisâb eder. O hâlde her şey için bütün mevcûdât vardır. Sen de O’na îmân ile intisâb etsen, hadsiz vücûdları bulursun.

Kâinâtın iki temel vasfı vardır:

Lügat: cehennem, udre(t), gayyir, hadsiz, kelime, âliyye, hâdis, vâcib