Şerh

firâkın, musîbet ve meşakkatın dâîsi, muktazîsi ve sebebi, mevcûdât-ı âlemi, husûsan insânı tekàmüle sevketmektir.

Bu “Birinci Remiz”, insâna ve âleme bakar.

İkinci Remiz’de ise cevâben denildi ki; bu âlemdeki faâliyyet ve harekâtın sebebi, nefs-i faâliyyette olan lezzettir ki; buna şuùnât-ı İlâhiyye denir. Cenâb-ı Hak, bu kâinâttaki faâliyyetten hem kendisi bizzât bir lezzet-i mukaddese alır, hem de mazharların memnûniyyetlerinden de kendisine mahsûs ayrı bir lezzet-i mukaddese alır. 

Cenâb-ı Hak, bu kâinâtı yaratırken evvelâ Rahîm ismiyle tecellî etti. Bu âlemdeki faâliyyet ve harekâtın başlangıcı Rahîm isminin tecellîsiyle olmuştur. O Zât-ı Rahîm, evvelâ mevcûdâta şefkat etmiş, onları ademden vücûd sahasına çıkarmıştır. O şefkatten bir muhabbet-i mukaddese, o muhabbetten bir şevk-i mukaddes, o şevk-i mukaddesten bir sürûr-i mukaddes, o sürûr-i mukaddesten bir lezzet-i mukaddese alır. Hem O Zât-ı Akdes, mahlûkàtın istidatları kuvveden fiile çıkmasından ve tekàmül etmesinden neş’et eden mahlûkàtın memnûniyyetlerinden ve kemâllerinden dolayı da bir memnûniyyet-i münezzehe ve bir iftihâr-ı mukaddes alır.

Bu “İkinci Remiz” ise şuùnât-ı İlâhiyyeye bakar.

Meselâ, bir çekirdek tekâmül edip bir ağaç olur, ağaçtan da meyve vücûda gelir. Bu tekâmül o çekirdeğe bakar ki; Birinci Remiz bunu ifâde etti. Hem de bu tekâmülden Cenâb-ı Hak, kendisine mahsûs bir lezzet-i mukaddese alır ki; İkinci Remiz bunu ifâde eder.

         Üçüncü Remiz’de ise cevâben denildi ki; kâinât zevâl ve fenâya gitmiyor. Zîrâ bu mevcûdât, evvelâ; dâire-i ilimde mevcûd idi. Sâniyen, Kàdir-i Mutlâk, kudretiyle o ilmî vücûdlara vücûd-i hâricî giydirerek şehâdet âlemine çıkardı. Sâlisen; ölüm ile onları dâire-i kudretten tekrâr dâire-i ilme alır. Râbian; haşir sabahında ise onları tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarır. Dâr-ı âhirette ise, zerreden arşa kadar bütün mevcûdâtı bekàya mazhar edip dâimî bir sûrette dâire-i kudrette bırakır. Demek âlemde hiçbir şey yok olmuyor. Mâdem esmâ-i İlâhiyye bâkìdir. Elbette bâkì olan o esmâ, âyinedârlarını bekàya mazhar etmek için

Lügat: meşakkat, muhabbet, mukaddes, sâlis(e), elbette, harekât, kaddese, sâlisen, tekâmül, udre(t), birinc, âhiret, âliyye, şefkat, âhire