Şerh

irâde etti. Tahavvül ve tegayyür için zıdları birbirine hikmetle karıştırdı ve karşı karşıya getirdi. Zararları menfaatlara mezcederek, şerleri hayırlara idhâl ederek, çirkinlikleri güzelliklerle cem’ederek, hamur gibi yoğurarak şu kâinâtı tebeddül ve tegayyür kànûnuna ve tahavvül ve tekâmül düstûruna tâbi’ kıldı. Vaktâ ki meclis-i imtihân kapandı. Tecrübe vakti bitti. Esmâ-i hüsnâ hükmünü icrâ etti. Kalem-i kader, mektûbâtını tamâmıyla yazdı. Kudret, nukùş-i san’atını tekmîl etti. Mevcûdât, vezâîfini îfâ etti. Mahlûkàt, hizmetlerini bitirdi. Her şey, ma’nâsını ifâde etti. Dünyâ, âhiret fidanlarını yetiştirdi. Zemîn, Sâni’-ı Kadîr’in bütün mu’cizât-ı kudretini, umûm havârik-ı san’atını teşhîr edip gösterdi. Şu âlem-i fenâ, sermedî manzaraları teşkîl eden levhaları zamân şeridine taktı. O Sâni’-ı Zülcelâl’in hikmet-i sermediyyesi ve inâyet-i ezeliyyesi; o imtihân netîcelerini, o tecrübenin netîcelerini, o esmâ-i hüsnânın tecellîlerinin hakìkatlarını, o kalem-i kader mektûbâtının hakàikını, o nümûne-misâl nukùş-i san’atının asıllarını, o vezâîf-i mevcûdâtın fâidelerini, gàyelerini, o hidemât-ı mahlûkàtın ücretlerini ve o kelimât-ı kitâb-ı kâinâtın ifâde ettikleri ma’nâların hakìkatlarını ve isti’dâd çekirdeklerinin sünbüllenmesini ve bir mahkeme-i kübrâ açmasını ve dünyâdan alınmış misâlî manzaraların göstermesini ve esbâb-ı zâhiriyyenin perdesini yırtmasını ve her şey doğrudan doğruya Hâlık-ı Zülcelâl’ine teslîm etmesi gibi hakìkatları iktizâ etti ve o mezkûr hakìkatları iktizâ ettiği için, kâinâtı dağdağa-i tegayyür ve fenâdan, tahavvül ve zevâlden kurtarmak ve ebedîleştirmek için o zıdların tasfiyesini istedi ve tegayyürün esbâbını ve ihtilâfâtın maddelerini tefrîk etmek istedi. Elbette kıyâmeti koparacak ve o netîceler için tasfiye edecek. İşte şu tasfiyenin netîcesinde Cehennem ebedî ve dehşetli bir sûret alıp, tâifeleri  وَامْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ  tehdidine mazhar olacak. Cennet ebedî, haşmetli bir sûret giyerek ehil ve ashâbı  سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ  hitâbına mazhar olacak. Yirmi Sekizinci Söz’ün Birinci Makàmının İkinci Suâlinde isbât edildiği gibi; Hakîm-i Ezelî, şu iki hânenin sekenelerine, kudret-i kâmilesiyle ebedî ve sâbit bir vücûd verir ki; hiç inhilâl ve tegayyüre ve ihtiyârlığa ve inkırâza ma’rûz kalmazlar. Çünkü inkirâza sebebiyyet veren tegayyürün esbâbı bulunmaz.”^[1]

          Her kemâl ve cemâl sâhibi, kendi cemâl ve kemâlini görmek ve göstermek

Lügat: cehennem, ezeliyye, haşmetli, tahavvül, tebeddül, tegayyür, dağdağa, dehş(e), elbette, kurt(a), mahkeme, manzara, menfaat, sermedî, tasfiye, tecrübe, tekâmül, udre(t), birinc, dehşet, ediyye, haşmet, hikmet, hizmet, meclis, mezkûr, tehdid, âhiret, çirkin, fâide, kâmil, âhire, âmile