Şerh

göstermek ve nihâyetli mahdûd bir şeyden nihâyetsiz levhaları ve bir tek şahıstan pek çok şahısları ve bir hakìkattan pek kesretli hakìkatları göstermek için, o aşk-ı mukaddes-i İlahî’ye istinâden ve o sırr-ı Kayyûmiyete binâen, kâinâtı umûmen ve mütemâdiyen cilveleriyle tâzelendiriyorlar, değiştiriyorlar.”^[1]

         Şu âlemin mukadderâtı, ilm-i İlâhî’nin ünvânı olan Levh-i Mahfûz’da takdîr edilmiştir. O mukadderât, Levh-i Mahfûz’daki ilmi proğram ve geometrik şekillere göre şu âlemde an be an yazılıyor. Zamân bir şerit hükmünde olup mahlûkàt birer birer o şerite takılıp gösteriliyor. Âdetâ şu dünyâ bir bayram, bir şehrâyin hükmünde olup Kàdir-i Zülcelâl, mahlûkàtına bir resm-i geçit yaptırıyor. Azamet-i saltanatını hem kendisi seyrediyor, hem de zîşuùr mahlûkàtına izhâr ediyor. Resm-i geçit vazîfesini îfâ edenleri bâkì bir âleme intikàl ettiriyor. Bu maksad için de ânen fe ânen masnûâtını tebdîl ve tecdîd ediyor. Levh-i Mahfûz’da vücûd-i ilmîleri bulunan her bir mevcûd istiyor ki; zamân sür’atle gelip geçsin. Ta ki esmâ-i İlâhiyye, onun üzerinde hükmünü icrâ etsin ve o mevcûd, esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlık vazîfesini îfâ etmiş olsun. Ne zamân ki âlem mukadder olan mevcûdât üzerinde bütün esmâ-i İlâhiyyeyi Sâni-ı Zülcelâle, dolayısıyla zîşuùra mufassalan gösterir. O zamân Allâh, kıyâmeti koparıp dâr-ı âhireti açar. Tâ ki ebedî bir sûrette tecelliyyât-ı esmâ orada devâm etsin. Müellif (ra) bu hakìkati 29. Söz’de şöyle ifâde etmektedir:

         “Hakîm-i Ezelî inâyet-i sermediyye ve hikmet-i ezeliyyenin iktizâsı ile, şu dünyâyı tecrübeye mahal ve imtihâna meydân ve esmâ-i hüsnâsına âyine ve kalem-i kader ve kudretine sahîfe olmak için yaratmış ve tecrübe ve imtihân ise neşvünemâya sebebdir. O neşvünemâ ise, isti’dâdların inkişâfına sebebdir. O inkişâf ise, kàbiliyyetlerin tezâhürüne sebebdir. O kàbiliyyetlerin tezâhürü ise, hakàik-i nisbiyenin zuhûruna sebebdir. Hakàik-i nisbiyenin zuhûru ise, Sâni’-ı Zülcelâl’in esmâ-i hüsnâsının nukùş-i tecelliyyâtını göstermesine ve kâinâtı mektûbât-ı Samedâniyye sûretine çevirmesine sebebdir. İşte şu sırr-ı imtihân ve sırr-ı teklîf iledir ki; ervâh-ı âliyenin elmas gibi cevherleri, ervâh-ı sâfîlenin kömür gibi maddelerinden tasaffî eder, ayrılır.

         İşte bu mezkûr sırlar gibi daha bilmediğimiz çok ince, âlî hikmetler için, âlemi bu sûrette irâde ettiğinden şu âlemin tegayyür ve tahavvülünü dahi o hikmetler için

Lügat: resm-i geçit, mufassalan, ezeliyye, mufassal, mukadder, mukaddes, saltanat, tahavvül, tegayyür, tecrübe, udre(t), binâen, ediyye, hikmet, mezkûr, âdiyen, âhiret, âdiye, âhire, âliye, şekil, şerit