Şerh

mazhar olmak için yaratılmamışlardır. Belki bâkì olan bir Zât’ın bâkì esmâsına âyine olmak sûretiyle bekàya mazhar olmak için yaratılmışlardır. Müellif (ra), bu konu ile alâkalı şöyle buyuruyor:

         “Hem anlarsın ki: Şu fânî masnûât fenâ için değil, bir parça görünüp mahvolmak için yaratılmamışlar. Belki vücûdda kısa bir zamân toplanıp, matlûb bir vaz’ıyyet alıp; tâ sûretleri alınsın, timsâlleri tutulsun, ma’nâları bilinsin, netîceleri zabtedilsin. Meselâ, ehl-i ebed için dâimî manzaralar nescedilsin. Hem âlem-i bekàda başka gàyelere medâr olsun.

         Eşyâ bekà için yaratıldığını, fenâ için olmadığını; belki sûreten fenâ ise de tamâm-ı vazîfe ve terhîs olduğu bununla anlaşılıyor ki: fânî bir şey bir cihetle fenâya gider, çok cihetlerle bâkì kalır. Meselâ kudret kelimelerinden olan şu çiçeğe bak ki; kısa bir zamânda o çiçek tebessüm edip bize bakar, der-akab fenâ perdesinde saklanır. Fakat senin ağzından çıkan kelime gibi o gider, fakat binler misâllerini kulaklara tevdî’’ eder. Dinleyen akıllar adedince, ma’nâlarını akıllarda ibkà eder. Çünkü vazîfesi olan ifâde-i ma’nâ bittikten sonra kendisi gider, fakat onu gören her şeyin hâfızasında zâhirî sûretini ve herbir tohumunda ma’nevî mâhiyyetini bırakıp öyle gidiyor. Gùyâ her hâfıza ile her tohum; hıfz-ı zîneti için birer fotoğraf ve devâm-ı bekàsı için birer menzildirler. En basit mertebe-i hayâtta olan masnû’ böyle ise, en yüksek tabaka-i hayâtta ve ervâh-ı bâkìye sâhibi olan insân; ne kadar bekà ile alâkadar olduğu anlaşılır. Çiçekli ve meyvelî koca nebâtâtın bir parça rûha benzeyen her birinin kànûn-i teşekkülâtı, timsâl-i sûreti; zerrecikler gibi tohumlarda kemâl-i intizâmla, dağdağalı inkılâblar içinde ibkà ve muhâfaza edilmesiyle, gàyet cem’iyyetli ve yüksek bir mâhiyyete mâlik, hâricî bir vücûd giydirilmiş, zîşuùr nûranî bir kànûn-i emrî olan rûh-i beşer; ne derece bekà ile merbût ve alâkadar olduğu anlaşılır.”^[1]

            Demek bu âlem, bütünüyle başka âlemler hesâbına çalışıyor ve o âlemlere sevkediliyor.  O hâlde âlemde cereyân eden mevt ve fenâ, zevâl ve firâk, tebeddülât ve teğayyürât, inkılâbât ve iftirâkàt, musîbet ve meşakkatler, hastalıklar ve dertler, elemler ve kederler, geceler ve gündüzler, yazlar ve kışlar nihâyetsiz rahmet, hikmet ve vedûdiyyet sâhibi bir Fâil-i Muhtâr’ın fiilidir. Hâdisât-ı âlem, boşuboşuna cereyân etmiyor. Pek çok âlemlerde kaydediliyor. Tasfiye netîcesinde Cennet

Lügat: ehl-i ebed, tebeddülât, teşekkülât, alâkadar, der-akab, meşakkat, tebeddül, tebessüm, teşekkül, cereyân, dağdağa, manzara, mertebe, tasfiye, udre(t), hikmet, kelime, menzil, zâhirî, hâdis