Şerh

ve onlara müvekkel olan meleklerin de hem sûretleri, hem zikir ve tesbîhâtları, namaz ve ibâdetleri geçmektedir. Kısaca şu âlemde cereyân eden her hâdise ve yaratılan her mevcûd, o âlemlere geçirilerek muhâfaza ediliyor.

Eğer insân zevi’l-ukùlse ve da’vâyı kaybetmemişse, zâten Cennet ve saâdet-i ebediyye önündedir, oraya doğru sevkediliyor. Eğer da’vâyı kaybetmişse, o kaybettiği da’vânın yerini hangi şey doldurabilir? Cehennem’den onu hangi sebeb kurtarabilir? Aleyhine döndüğü bu âlemleri, hangi güç lehine çevirebilir?

Zât-ı Akdes-i İlâhî, bütün mevcûdâtı, bâhusûs insânları ebedî bir saâdete, dâimî bir mülke, bâkì bir saltanata mazhar etmek için yaratmıştır. Âlemin asıl yaratılış gàyesi budur. Böyle bir saâdete mazhar olabilmeleri için, O Zât-ı Akdes, mevcûdât-ı âlemi şu dâr-ı imtihânda hâlden hâle, tavırdan tavra çevirerek, tebeddül ve teğayyürâta tâbi’ tutarak tekàmül ettiriyor. Yoksa murâd-ı İlâhî, hâşâ mevcûdât-ı âlemi mevt ve ademe, zevâl ve firâka, meşakkat ve musîbete giriftâr etmek ve sonunda Cehennem’e atmakla cezâlandırmak ve helâk etmek değildir. İns ve cin, kendi irâdeleriyle evâmîr-i İlâhiyyeye muhâlefet etmeleri, kendilerini müstakil tasavvur etmeleri, Hâlık-ı âleme baş kaldırmaları, bu beş âlemdeki zabt u rabta inanmamaları, keyfe mâ yeşâ hareket etmeleri, netîce-i hilkati bozmaları, âlemi telvîs etmeleri sebebiyle âlemin yaratılış gàyesine muhâlif hareket ettikleri için, onları Cehennem’de cezâlandırmak ve âlemi onlardan temizlemek ayn-ı adâlettir. Cehennem aslında cin ve inse hizmet için yaratılmışken, onlar Cehennem’i kendi haklarında cezâ mahalline çevirirler.  Kezâ ba’zı hayvânlar da hisleriyle evâmîr-i tekvîniyyeye muhâlefet ettiklerinden, âhirette kendilerine göre bir cezâ ile tecziye edilirler.

Hulâsâ: Âlemdeki bu mevt ve fenâya, zevâl ve firâka, meşakkat ve musîbete Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerinin pencereleriyle bakıldığında hâşâ zülüm, merhametsizlik ve abesiyyet bulunmadığı görülecektir. Bu tebeddülât ve teğayyürât içinde O Zât-ı Akdes’in rahmetine medâr olacak pek çok hâller var ki; insânın nazarını saâdet-i ebediyyeye çeviriyor. Hem ta’kîb ettiği pek çok hikmetleri var ki; bu âlemi mezkûr beş âlem hesâbına çalıştırıyor. Hem vedûdiyyet-i İlâhiyyeye sebebiyyet verecek öyle güzel netîceler var ki; nazarları Cennet ni’metlerinin pek fevkinde olan O Zât-ı Akdes’in rızâsına, lütfuna, kurbiyyetine ve rü’yetine çeviriyor

Lügat: zabt u rabt, tebeddülât, kurbiyyet, cehennem, merhamet, meşakkat, saltanat, tasavvur, tebeddül, cereyân, hareket, kurt(a), tecziye, ediyye, girift, hikmet, hilkat, hizmet, hâdise, mezkûr, saâdet, âhiret, dilir, hâdis, âhire