Şerh

Hakìkat-ı eşyâ ise; esmâ-i İlâhiyyenin kendisidir. Mevcûdât âyinelerinde tecellî eden esmâ değişmiyor, âyineler ve eşyânın i’tibârî taayyünleri ise her zamân değişiyor. Ya’nî o âyineler, devâmlı bir sûrette hâlden hâle, tavırdan tavra geçmekle pek çok taayyünat-ı i’tibâriyye vücûd buluyor ve o İ’tibârî taayyünler devâmlı değişiyor. O hâlde eşyânın hakìkì ve müstakil bir vücûdu yoktur. İ’tibârî ya’nî esmâ-i İlâhiyyeye bağlı bir vücûdu vardır. Hakìkì vücûd, esmâ-i İlâhiyyeye âittir. Müellif (ra), şöyle buyuruyor:    

         “Hakìkì hakàik-i eşyâ, esmâ-i İlâhiyyedir. Mâhiyyet-i eşyâ ise, o hakàikın gölgeleridir.”^[1]

         “Her şey, ma’nâ-yı ismiyle ve kendine bakan vecîhte hiçtir. Kendi zâtında müstakil ve bizâtihî sâbit bir vücûdu yok. Ve yalnız kendi başıyla kàim bir hakìkatı yok. Fakat Cenâb-ı Hakk’a bakan vecîhte ise, ya’nî ma’nâ-yı harfiyle olsa, hiç değil. Çünkü onda cilvesi görünen esmâ-i bâkìye var. Ma’dûm değil; çünkü sermedî bir vücûdun gölgesini taşıyor. Hakìkatı vardır, sâbittir, hem yüksektir. Çünkü mazhar olduğu bâkì bir ismin sâbit bir nev’i gölgesidir.”^[2]

(Ve medâr-ı hüsn ü cemâl ve mazhar-ı feyz ü kemâl olan hakìkatları ve mâhiyyetleri ve hüviyyet-i misâliyyeleri bâkìdirler.)  Medâr-ı hüsün ü cemâl ve mazhar-ı feyz ü kemâl olan hakìkatları ki; esmâ-i İlâhiyyedir. O esmâ, bâkìdir. Eşyânın mâhiyyetleri ki, esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlıktır. O âyinedârlık da bâkìdir. Eşyânın hüviyyetleri ise, dış görünüşleridir. O hüviyyetler de bekàya mazhar olur. Zîrâ o hüviyyetler, hayâtta kaldığı sürece her an ve zamân misâlî birer kılıf giyerek âlem-i Misâle geçerler ve âlem-i misâlde o kılıfla yaşarlar. Hem insân öldükten sonra rûhu bâkì kaldığı gibi; o kılıflı rûh dahi âlem-i misâl denilen âlem-i sûr ve âlem-i berzâhta yaşar. 

Eşyânın hüviyyeti, ya’nî şekl-i zâhirisi ölüm ile zâhiren kaybolup gider. Fakat hakìkatte esmâ dâiresine geçer. Meselâ; bir insân vefât eder. Zamânla kabirde çürür, zerreleri anâsıra inkılâb eder. Ya’nî vefât eden o adamın vücûdundaki toprak unsûrundan gelen zerreler toprağa, su unsûrundan gelen zerreler suya,

Lügat: âlem-i misâl, taayyünat, hüviyyet, sermedî, taayyün, zâhiren, âliyye, âhire