Şerh

Sâni-ı Zülkemâlin kendi masnûâtını bizzât kendisi seyretmesi değildir. Zîrâ bu iki madde, asıl gàye olsa bu kadar hadsiz tebeddülât ve teğayyürâta, tasarrufât ve icrââta ihtiyâç yoktur. Belki mevcûdât-ı âlemin yaratılmasındaki asıl gàye;  o seyrden O Zât-ı Akdes’in kendisine mahsûs hadsiz lezzet, sürûr ve memnûniyyet almasıdır. Mahlûkàtı ademden vücûda çıkarmasında, tekâmül ettirmesinde, ifnâ edip başka âleme göndermesinde ta’bîri câiz ise kendisine mahsûs bir lezzet alır.

           Hulâsâ: Masnûâtın yaratılmasındaki büyük gàyeler üç kısımdır:

         Birinci Kısım: Zîşuùra bakar. Her bir masnû’, birer mektûbtur. Zîşuùr olanlara, ya’nî ins, cin ve meleğe, Cenâb-ı Hakk’ın bin bir ismini okutturur. Vücûb-i vücûd ve vahdâniyyet-i İlâhiyyeye şehâdet eder.

İkinci Kısım: Sâni-ı Zülcemâllerine bakar. O Zât-ı Akdes, onlarda tezâhür eden nukùş-i esmâsını seyreder.

Üçüncü Kısım: Şuùnât-ı İlâhiyyeye bakar. O Zât-ı Akdes, hadsiz masnûâtında tezâhür eden esmâsının nakışlarını seyretmekten kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet alır.

 (İşte o vakit, şu İkinci Remiz’deki muktazîler ve gelecek işâretlerdeki gàyeler gösterildi. Ve yakìnen) kesin ve şübhesiz bir tarzda (bana bildirildi ki: “Kâinâttaki kudretin faâliyyeti ve seyr ü seyelân-ı eşyâ o kadar ma’nidârdır ki; o faâliyyet ile Sâni’-ı Hakîm, enva’-ı kâinâtı konuşturuyor.” Gùyâ göklerin ve zemînin müteharrik) hareket eden (mevcûdları ve hareketleri, onların o konuşmalarındaki kelimelerdir ve taharrük) hareket etmek (ise bir tekellümdür.) Bir konuşmadır.

Müellif (ra), şu cümlelerinde kâinâtı bir insâna benzetmiştir. Nasıl ki; bir insân konuşunca ağzından kalimeler sudûr eder. Öyle de kâinât da bir insân gibidir. Kâinât cansız iken, kudret-i İlâhiyye, hadsiz faâliyyet-i kudretiyle onu hadsiz kelimât ile konuşturuyor. Ya’nî ondan mücessem kelimeler hükmünde olan hadsiz vücûdları halkediyor.

Evet, her bir mevcûd, bir kelime gibidir. Kâinât, o kelimelerle konuşur. Dolayısıyla bütün mevcûdât, kâinâtın konuşmalarıdır. Kâinât, kendi kendine konuşmuyor. Bir Zât-ı Gaybî, mücessem kelimâtı onun ağzından çıkarmakla onu konuşturuyor.

Lügat: seyr ü seyelân, tasarrufât, tebeddülât, tasarruf, tebeddül, tekellüm, hareket, tekâmül, udre(t), birinc, gönder, hadsiz, kelime, âliyye, şübhe