Şerh

İşte her bir zîhayâtın zâhirî bir vücûdunun zevâliyle; (Yirmi dördüncü Mektûb’da îzâh edildiği gibi) rûhu, mâhiyyeti, hüviyyeti, sûreti gibi pek çok vücûdlarını arkasında bıraktıran ve yerinde vazîfe başına geçiren faâliyyet-i dâime ve hallâkıyyet-i Rabbâniyyeden neş’et eden maânî-i kudsiyyenin ve rubûbiyyet-i İlâhiyyenin ne kadar ehemmiyyetli oldukları anlaşılır.”^[1]

(Bir zamân, hikmet-i beşeriyyenin masnûâtın gàyelerine dâir gösterdiği fâideler, nazarımda çok ehemmiyyetsiz göründü. Ve ondan bildim ki, o hikmet abesiyyete) başıboşluğa ve fâidesizliğe (gider. Onun için feylesofların ileri gidenleri, ya tabiat dalâletine düşer veyâ Sofestaî olur veyâ ihtiyâr ve ilm-i Sâni’i inkâr eder veyâ Hâlık’a “mûcib-i bizzât” der.) Neûzubillah! Feylesofların ileri gidenleri, vahy-i İlâhî’yi dinlemeyip sâdece akıllarına i’timâd ettikleri için, masnûâtın Allâh ve âhiret hesâbına olan fâidelerini düşünmeyip, sâdece dünyevî bir kısım fâidelerini düşündüklerinden kâinâtta görünen hikmeti, abesiyyet olarak telâkkì etmişler. Bu cihette onların bir kısmı, masnûât-ı İlâhiyyeyi Allâh’a vermeyip tabiata vermiş,  bir kısmı hem Sâni’ın vücûdunu, hem de masnûâtın vücûdunu inkâr etmiş, bir kısmı hâşâ “Ellâh irâde ve ilim sâhibi olsaydı böyle abes iş yapmazdı.” diyerek irâde ve ilm-i İlâhî’yi nefyetmiş, bir kısmı da Allâh mucib-i bizzâttır, böyle iş yapmaya mecbûrdur demişler. Müellif (ra), bu konuda şöyle buyuruyor:

         “Felâsifenin bir tâifesi, Cenâb-ı Hakk’a “mûcib-i bizzât” demişler, ihtiyârını nefyetmişler; ihtiyârını isbât eden bütün kâinâtın nihâyetsiz şehâdetlerini tekzîb etmişler. Feyâ Sübhânallâh! Şu kâinâtta zerreden şemse kadar bütün mevcûdât taayyünâtlarıyla, intizâmâtıyla, hikmetleriyle, mîzânlarıyla Sâni’ın ihtiyârını gösterdikleri hâlde, şu kör olası felsefenin gözü görmüyor. Hem bir kısım felâsife, “Cüz’iyyâta ilm-i İlahî taalluk etmiyor” diye ilm-i İlahînin azametli ihâtasını nefyedip, bütün mevcûdâtın şehâdât-ı sâdıkalarını reddetmişler. Hem felsefe, esbâba te’sîr verip, tabiat eline îcâd verir.”^[2]        

         Ehl-i felsefe, tâife tâifedir. Bir tâifesi, Allâh’ı inkâr eder. Bir tâifesi; hem kendisini, hem kâinâtı, hem de Allâh’ı inkâr eder. En akıllıları da bunlardır. Bir

Lügat: feylesof, hüviyyet, sofestaî, dünyevî, felsefe, taalluk, taayyün, hikmet, tabiat, zâhirî, âhiret, âliyye, fâide, inkâr, âhire