Şerh

tekàmülü vardır. Hadîs-i şerîfte vardır ki; “Kulunun tevbe etmesi sebebiyle Ellâh’ın duyduğu sevinç ve ferâhlık, sizden birinizin ıssız bir çölde devesini kaybettikten sonra onu bulduğunda duyduğu sevinç ve ferâhından daha fazladır.”^[1] Kezâ tekàmüle sebeb olan insânın yemek yemesinden, evlenmesinden, şifâ bulmasından kendisine mahsûs bir lezzet alır.

Demek Cenâb-ı Hakk’ın esmâsı, böyle ayrı ayrı ahvâl ve etvârı iktizâ ediyor. Evet, Şâfî ismi hastalığı, Rezzâk ismi açlığı iktizâ ettiği gibi; Tevvâb, Gaffâr, Settâr gibi isimler de günâhları iktizâ eder. Bu nedenle hadîste şöyle vârid olmuştur: “Nefsim yed-i kudretinde olan Ellâh’a yemin ederim ki; eğer siz günâh işlemeseydiniz, Allâh sizi götürüp yerinize başka bir kavmi getirirdi ki; onlar günâh işleyip de ardından tevbe ve istiğfâr etsinler. Ellâh da onları affetsin.”^[2] Evet, kul, irâdesiyle günâh işlediği için mes’ûldür. Ancak kulun tevbe ve istiğfâr etmesinden sonra onun günâhını affetmesi de bu esmânın iktizâsıdır. 

O Zât-ı Akdes, Basîr ismiyle bütün âlemi seyrettiği gibi; o isme âyine olan senin gözünle de bu âlemde cemâlini seyreder. Ta’bîri câiz ise; O Zât-ı Akdes, senin gözünle bu âlemi seyretmekten hadsiz derecede bir memnûniyyet-i münezzehe duyar. Ancak sen bunun farkında değilsin. Eğer sen de fenâ fillah makàmına terakkì edip O’nun nazarıyla bu âleme baksan anlarsın. Bu durumda hâşâ, Ellâh olmuyorsun. Belki Ellâh, bu âlemi ne şekilde seyrediyorsa,  sen de öyle bir seyre muvaffâk oluyorsun. İşte hâllac-ı Mansûr gibi ba’zı ehl-i keşif, bu makàma çıkıp âlemi bu şekilde seyre muvaffâk oldukları zamân ta’bîr bulamadıklarından “ene’l-hak” demişlerdir. 

İnsânın dünyâdaki sa’yi dört şeyi elde etmek içindir. Bunlar:

1)    Ekl ve şürb (yemek ve içmek)

2)    Mesken

3)    Libâs

4)    Nikâh (evlenmek).

Lügat: yed-i kudret, udre(t), götürü, hadsiz, nikâh, şekil