Şerh

Hem nev’-i beşer dahi bir modeldir. Her bir insân bir elbise gibidir. Cenâb-ı Hak, Hazret-i Âdem (as) zamânından kıyâmete kadar bir kısım insânları hayâta mazhar edip tecelliyyât-ı esmâsını seyrettikten sonra onları götürüp yerlerine yenileri getiriyor. Mâhiyyet-i insâniye değişmiyor. Ancak tayyünât-ı i’tibâriyye denilen sûretler değişiyor. Cenâb-ı Hak, bu tebeddül ve teğayyürden, bu teceddüd ve faâliyyetten kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet alıyor. Hem O Zât-ı Akdes, her bir insâna ayrı bir meslek, ayrı bir iş, ayrı bir san’at lûtfetmiştir. Meselâ; doktor, mühendis, marangoz, çiftçi, berber, terzi, kasab gibi… Bütün bunlar, ayrı ayrı esmâsının iktizâsıdır. O Zât-ı Akdes, bu meslekler üzerinde tecellî eden esmâsının nakışlarından kendisine mahsûs ayrı bir lezzet alır.

Demek Cenâb-ı Hak, bütün bu faâliyyetlerde kendi esmâsının tecelliyyâtını seyretmekten kendisine mahsûs bir lezzet alır. Meselâ; seni çocukken büyüttü, akıl verdi, kemâle erdirdi. “Her kemâlden sonra bir zevâl vardır.” kàidesine binâen ihtiyârlık döneminde seni tekrâr çocuk vaz’ıyyetine getiriyor, erzel-i ömre düşürüyor. Bu ayrı ayrı etvâr ve ahvâlde kendisine mahsûs bir lezzet alıyor. Gelecek âyet-i kerîmeler, insânın geçirdiği etvâr ve ahvâli şöyle ifâde ediyor:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ 

طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا ۚ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفّىٰ مِنْ قَبْلُ ۖ 

وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

         “(O Zât-ı Akdes ki;) ey insânlar! (sizi) başlangıçta pederiniz Hazret-i Âdem i’tibâriyle (topraktan) yarattı, (sonra) sizi, insânlık silsilesini (bir nutfeden) meni denilen bir damla sudan (sonra alâkadan) kan pıhtısından, vâlidelerin rahîmlerinde (yarattı,) büyütüp geliştirdi, (sonra sizi) o rahîmlerden (çocuk olarak) yeryüzüne (çıkardı,) hayât alanına getirdi, (sonra kuvvetinizin tekàmülü çağına) erişesiniz, aklınızın ve fikrinizin kuvvet bulacağı bir müddete, meselâ; otuz yaşından kırk yaşına ulaşasınız diye sizi yaşatır, (sonra ihtiyârlayasınız) yaşlılık çağına kavuşasınız (diye) sizi yaşatır (ve sizden ba’zınız, daha evvel öldürülür,) nice kimseler, daha kemâl veyâ ihtiyârlık çağına gelmeden hikmet gereği rûhları alınarak kendileri

Lügat: erzel-i ömr, tebeddül, teceddüd, silsile, binâen, götürü, hadsiz, hikmet, silsil, âliyye