Şerh

Cenâb-ı Hak, âlemi dâimî bir sûrette çalkalandırmakla, yeniden yeniye hadsiz mevcûdâtı yaratmakla ve o yaratılan mevcûdâtı hâlden hâle, tavırdan tavra çevirmekle kendisine mahsûs bir lezzet alır. İşte âlemdeki bu faâliyyet ve hareketin, bu tebeddül ve teğayyürün, bu mevt ve fenânın, bu zevâl ve firâkın, bu musîbet ve meşakkatin dâîsi, muktazîsi ve sebebi budur.

O hâlde denilebilir ki; bu âlemdeki faâliyyet ve hareketin muktazîsi, evvelâ şefkat-ı İlâhiyyedir. O şefkat ise, Rahîm isminin tecellîsidir. O şefkatten bir muhabbet, o muhabbetten bir iştiyâk, o iştiyâktan bir sürûr, o sürûrdan bir lezzet, o lezzetten bir memnûniyyet, o memnûniyyetten de bir iftihâr meydâna gelir ki; bütün bu şuùnât-ı İlâhiyye dâimî bir tebeddülât ve teğayyürâtı iktizâ eder. Demek âlemdeki mevt ve fenâ, zevâl ve firâk, musîbet ve meşakkat Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerine zıd değildir, tam yerli yerindedir. Merhametsizlik değil, abes değil, gadr değildir.

Bizdeki muhabbet, ihtiyâçtan doğar. Allâh’ın muhabbeti böyle değildir. O’nun muhabbeti,  istiğnâ-i zâtîsine lâyık bir şekildedir. Kezâ bizdeki şevk ihtiyâçtan doğar. O’nun, şevki ihtiyâçtan doğmaz. Müellif  (ra), bu husûsta “istiğnâ-i mutlâkına, kemâl-i zâtına, kemâl-i sıfatına, kemâl-i ef’âline lâyık bir şekilde” gibi ta’bîrâtı kullanıyor ve bununla Allâh’ın bu gibi sıfat ve şuùnâtı ihtiyâçtan doğmadığını ifâde ediyor. Evet, muhabbet ve şefkat-ı İlâhiyye, bir insânın veledine karşı olan muhabbet ve şefkati cinsinden değildir. Kezâ bir âşıkın mâşukuna karşı olan aşkı cinsinden de değildir. Zîrâ bu aşk da ihtiyâçtan doğar. O Zât-ı Ğaniyy-i Ale’l-Itlâk’ın bütün sıfat ve şuùnâtı, O’nun istiğnâ-i mutlâkına lâyık ve muvâfık bir şekildedir. İnsân ise, âciz yaratılmış olduğundan ondaki bütün sıfat ve hisler, ihtiyâçtan doğmaktadır. Meselâ; bir insân, iş yerini sever, ona mübtelâ olur. Zîrâ onda menfaati vardır. Kazancını oradan te’mîn etmektedir. Allâh’ın sıfatları ve şuùnâtı, o cins değildir. Demek O’nun lezzeti, şevki ve muhabbeti gibi, bütün sıfat ve şuùnâtı, istiğnâ-i mutlâkına lâyık bir şekildedir.

O Zât-ı Akdes, mülkünde istediği gibi tasarruf eder. Mülkünde tasarruf ederken kendisine mahsûs bir lezzet alır. Meselâ; ehl-i küfür ve isyân, küfür ve isyânlarıyla gadab-ı İlâhî’yi üzerlerine celbederler. Cenâb-ı Hak da onları kahra mazhar edip onlardan intikàm alır.  O kâfîr ve zâlimlerden intikàm almasında

Lügat: tebeddülât, merhamet, meşakkat, muhabbet, tasarruf, tebeddül, hareket, menfaat, hadsiz, âliyye, şefkat, şekil