Şerh

           Bütün bu hâller, birer faâliyyettir. O faâliyyette hem mevcûdât-ı âleme âit bir nev’i lezzet var; hem de Cenâb-ı Hakk’ın esmâ ve sıfatına âit hadsiz bir lezzet-i kudsiyye vardır.  İşte bu lezzet-i kudsiyye sebebiyledir ki; mevcûdât-ı âlem mevt ve fenâya, zevâl ve firâka, musîbet ve meşakkate ma’rûz kalıyor. 

Cenâb-ı Hak, mevcûdât-ı âlemi, hâlden hâle, tavırdan tavra çevirerek tekàmül ettirince, bu tebeddül ve teğayyürâtı bizzât kendisi seyreder ve bu seyrden ta’bîri câiz ise evvelâ kendisine lâyık bir tarzda onlara şefkat eder. O şefkat-i mukaddeseden, bir muhabbet-i mukaddese hâsıl olur. Çünkü O Zât-ı Zülcemâl Vedûd’dur. Ya’nî mahlûkàtını sever ve sevilir. O muhabbetten dolayı mahlûkàtına karşı kendisine mahsûs bir iştiyâk duyar. O şevk-i mukaddesten, bir sürûr-i mukaddes meydâna gelir. O sürûr-i mukaddesden de hadsiz bir lezzet-i mukaddese hâsıl olur.  Mevcûdât-ı âlemi, hâlden hâle, tavırdan tavra geçirmekle tekâmül ettirir, her tekâmülden de kendisine mahsûs bir lezzet-i mukaddese alır. Meselâ; bir damla meni, tekàmül ederek bir insân sûretini alır.  Çocukluktan gençlik dönemine, gençlik döneminden kemâl yaşı olan kırk yaşına tekàmül eder. Cenâb-ı Hak, bu faâliyyetlerden ta’bîri câizse kendisine lâyık bir lezzet-i mukaddese alır.

Hem mahlûkàtın isti’dâdlarının, kuvveden fiile çıkmasından ve tekemmül etmesinden neş’et eden memnûniyyetlerinden ve kemâllerinden O Zât-ı Akdes, kendisine mahsûs bir memnûniyyet-i mukaddese ve bir iftihâr-ı mukaddese alır. Meselâ; nasıl bir çekirdekte bir ağaç olma kàbiliyyeti vardır. O çekirdek, kuvveden fiile çıkıp tekâmül ederek netîcede bir ağaç olur ve bundan kendisine mahsûs bir lezzet alır. Hem o çekirdeğin kuvveden fiile çıkarak bir ağaç olmasından, hem de onun memnûniyyetinden Cenâb-ı Hak kendisine mahsûs hadsiz bir lezzet alır. Bir ağaç, yaz mevsiminde tekâmül eder, o ağaçtan pek çok meyve vücûda gelir. Kış, tekâmül eder, bahara inkılâb eder. Bunların hepsinde ya’nî mahlûkàtın kàbiliyyetlerinin kuvveden fiile çıkmasından ve terakkì ederek kemâle ermelerinden hâsıl olan memnûniyyetlerinden ta’bîri câizse, O Zât’ın kendine mahsûs hadsiz bir memnûniyyet-i mukaddese ve bir iftihâr-ı mukaddesi vardır ki, dâimî bir sûrette mevcûdât-ı âlemi hâlden hâle, tavırdan tavra geçiriyor. Tebeddülât ve teğayyürâta, tahavvülât ve teceddüdâta ma’rûz bırakıyor.

Demek O Zât-ı Akdes, evvelâ mahlûkàtına şefkat eder. O şefkat-i 

Lügat: tahavvülât, tebeddülât, meşakkat, muhabbet, mukaddes, tahavvül, tebeddül, teceddüd, tekemmül, kaddese, tekâmül, hadsiz, mevsim, âliyye, şefkat, simin, vülât