Şerh

Diğeri: Teklîfidir.

Her iki şerîat de Allâh’tan gelir. Kur’ân-ı Azîmüşşân,  hem evâmîr-i tekvîniyyeyi, hem de evâmîr-i teklîfiyyeyi berâber ders vermektedir. Öyle ise kâinâttaki adâlete, nezâfete, hikmete ve rahmete muvâfık hareket etmek lâzım gelir. Bu tevfîk-i hareket, ancak vahy-i semâvî ile tahakkuk eder. Hareket edilmediği takdîrde şu insâncık, ya bu âlemden çıkmalı veyâhut o kànûnlara riâyet etmelidir. Rabbu’l-âlemînin hudûd-i mülkünün dışına çıkmak mümkün olmadığına göre, öyle ise o kànûnlara itâat etmek mecbûriyyetindedir. O kànûnlara riâyet etmediği takdîrde tokada müstahak olur. Müellif (ra), “Ey ins ve cin! emîrlerime itâat etmezseniz, haydi hudûd-i mülkümden elinizden gelirse çıkınız!” meseline işâret eden

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَاْلاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمَوَاتِ وَاْلاَرْضِ فَانْفُذُوا لاَ تَنْفُذُونَ اِلاَّ بِسُلْطَانٍ * فَبِاَىِّ اۤلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ * يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلاَ تَنْتَصِرَانِ

Âyetinin tefsîrinde şöyle buyurmaktadır:

         “Ey hakàreti içinde mağrûr ve mütemerrid ve ey za’f ve fakrı içinde serkeş ve muannid olan cin ve ins! Nasıl cesâret edersiniz ki isyânınızla öyle bir Sultân-ı Zîşan’ın evâmîrine karşı geliyorsunuz ki; yıldızlar, aylar, güneşler emîrber neferleri gibi emîrlerine itâat ederler. Hem tuğyânınızla öyle bir Hâkim-i Zülcelâl’e karşı mübâreze ediyorsunuz ki, öyle azametli muti’ askerleri var; faraza şeytânlarınız dayanabilseler, onları dağ gibi güllelerle recmedebilirler. Hem küfrânınızla öyle bir Mâlik-i Zülcelâl’in memleketinde isyân ediyorsunuz ki, ibâdından ve cünûdundan öyleleri var ki, değil sizin gibi küçücük âciz mahlûkları, belki farz-ı muhâl olarak dağ ve arz büyüklüğünde birer adüvv-i kâfîr olsaydınız, arz ve dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri, şüvâzlı nühâsları size atabilirler, sizi dağıtırlar. Hem öyle bir kànûnu kırıyorsunuz ki, o kànûn ile öyleler bağlıdır, eğer lüzûm olsa, arzınızı yüzünüze çarpar. Gülleler gibi küreniz misillü yıldızları üstünüze yağdırabilirler.”^[1]

Lügat: memleket, tahakkuk, hareket, muannid, hikmet, serkeş, âlemîn, misil