elbette haşri getirmekten áciz değildir.

Sâniyen: “Hakîm” isminin “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği mezkûr âyet-i kerîmelerin ma‘nâsına nasıl baktığını beyân edeceğiz:

Birinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Mevcûdiyyet-i İlâhiyyenin tereşşüh ettiği âyet-i kerîmenin ma‘nâsına şöyle bakar: O nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât-ı Akdes; Güneş ve küre-i Arz’ı belli bir kánûnla hareket ettirir. O hareket netîcesinde pek çok fâideli olan gece ve gündüzü ve mevsimleri yaratır ve zamâna bağlı olarak pek çok san‘atlı ve güzel masnûátı halk eder. Hikmetiyle sizi gece ve gündüze ulaştırır, zamânı çevirmekle álemde hadsiz bir inkılâbât, tasarrufât ve ihsânâtı vücûda getirir. Bununla, hikmetini gösterir. Böyle nihâyetsiz hikmet sáhibi bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, nihâyetsiz hikmetini abesiyyete kalb ettirmez.

İkinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Sıfât-ı İlâhiyye’nin tereşşüh ettiği âyet-i kerîmenin ma‘nâsına şöyle bakar:  O nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât-ı Akdes; câmid ve cansız olan tohum ve çekirdeklerden, yumurta ve nutfelerden gáyet derece hüsn-i san‘atta hadsiz zî-hayâtı halk eder. Ölmüş ve kurumuş olan koca Arz’ı belli bir kánûnla ihyâ eder. Hadsiz masnûát ile tezyîn eder. Bununla, hikmetini gösterir. Böyle nihâyetsiz hikmet sáhibi bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, nihâyetsiz hikmetini abesiyyete kalb ettirmez.

Üçüncü Makám-ı Álî olan Makám-ı Ekser-i Esmâ’nın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmenin ma‘nâsına şöyle bakar: O nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât-ı Akdes; insânı câmid ve cansız olan bir topraktan ahsen-i takvîm üzere yaratır. Onu kâinâta bir fihriste, esmâsına bir âyine ve Álem-i İmkân ile Álem-i Vücûb’u keşfedecek maddî ve ma‘nevî cihâzâta mâlik bir súrette yaratır. Her bir a‘zásına pek çok fâide ve maslahatlar takar. Bununla, hikmetini gösterir. Böyle nihâyetsiz hikmet sáhibi bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle, nihâyetsiz hikmetini abesiyyete kalb ettirmez.

Dördüncü Makám-ı Álî olan Makám-ı Rubûbiyyet’in tereşşüh ettiği âyet-i kerîmenin ma‘nâsına şöyle bakar: O nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât-ı Akdes; sizi dişi ve erkek olarak bir damla meniden en güzel bir súrette yaratmış ve o meni içinde teşkîlât programınızı derc etmiş, daha sonra neslin çoğalması için aranızda zevc ve zevciyyet muámelesini te’sîs etmiş, sükûnet ve huzúr bulası-

Lügat: küre-i arz, tasarrufât, zevciyyet, maslahat, tasarruf, elbette, hareket, program, sükûnet, birinc, fihris, hadsiz, hikmet, mevsim, mezkûr, fâide, sükûn