muhtelif ve mevkı‘leri uzaklık-yakınlık noktasında pek çok mütefâvit ve sür‘at-i hareketleri çok mütenevvi‘ olduğu hâlde, kemâl-i intizám ve hikmet ile ve kemâl-i mîzân ile ve bir sâniye kadar şaşırmayarak hareketleri ve deverânları ve Güneş ile, câzibe kánûnu ta‘bîr edilen bir kánûn-i İlâhî ile bağlanmaları, ya‘nî onlar imâmlarına iktidâları; büyük bir mikyâsta bir azamet-i kudret-i İlâhiyyeyi ve vahdâniyyet-i Rabbâniyyeyi gösterir. Çünkü, o câmid cirmleri, o şuúrsuz büyük kütleleri, nihâyet derecede intizám ve mîzân-ı hikmet içinde muhtelif şekillerde ve muhtelif mesâfelerde ve muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdâm etmek, ne derece bir kudreti ve bir hikmeti isbât ettiğini kıyâs et. Bu büyük ve ağır işe zerre mikdâr tesádüf karışsa, öyle bir patlayış verecek ki, kâinâtı dağıtacak. Çünkü, bir dakíka tesádüf birisini tevkíf etse, mihverinden çıkmasına sebebiyyet verir, başkaları ile müsádeme etmesine yol açar. Küre-i Arz’dan bin def‘a büyük cirmlerle müsádemenin ne derece dehşetli olduğunu kıyâs edebilirsin.” [569]

“Şu kâinâtın eczâları, dakík, ulvî bir nizám ile biribirine bağlanmış. Hafî, nâzik, latíf bir râbıta ile tutunmuş ve o derece bir intizám içindedir ki; eğer ecrâm-ı ulviyyeden tek bir cirm, ‘Kün’ emrine veyâ ‘Mihverinden çık’ hıtâbına mazhar olunca, şu dünyâ sekerâta başlar. Yıldızlar çarpışacak, ecrâmlar dalgalanacak, nihâyetsiz fezá-yı álemde milyonlar gülleleri, küreler gibi büyük topların müdhiş sadâları gibi vâveylâya başlar. Biribirine çarpışarak, kıvılcımlar saçarak, dağlar uçarak, denizler yanarak yeryüzü düzlenecek. İşte, şu mevt ve sekerât ile Kadîr-i Ezelî kâinâtı çalkalar; kâinâtı tasfiye edip, Cehennem ve Cehennem’in maddeleri bir tarafa, Cennet ve Cennet’in mevadd-ı münâsibeleri başka tarafa çekilir, álem-i âhiret tezáhür eder.” [570]

Demek, manzúme-i şemsiyye gibi bütün mevcûdâtın hem vücûdlarında, hem de hareketlerinde en ince ve hassâs bir dengenin bulunması ve hîç birinin haddini tecâvüz etmemesi, bir adâlet-i mutlakanın vücûdunu gösterir. Bu ise, bir Ádil-i Mutlak’ın varlığını isbât eder. Kâinâtta tekvînî olarak görünen adâlet hakíkatini müşâhede eden bir insân, âhiretteki mîzânı da kabûl etmek mecbûriyyetinde kalır. Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, gelecek cümlelerinde, kâinâttaki adâlet-i İlâhiyyenin vücûdun isbât ettikten sonra, haşir mes’elesini onun üzerine binâ ediyor. Şöyle ki:

Lügat: küre-i arz, cehennem, dehş(e), hareket, tasfiye, udre(t), dehşet, hikmet, mihver, âhiret, nâzik, âhire, şekil