Tevhîd ve haşir esâslarını vahiy vâsıtasıyla cin ve inse ders veren ise, ancak peygamberlerdir. Bu ise, nübüvvet hakíkatidir. Zîrâ, her bir âyet-i Kur’âniyye, nübüvvetin delîlidir. Çünkü, vahiy, ancak peygamber olan zâta gönderilir.

Kitâbların inzâli ve peygamberlerin irsâli de ins ve cinni teklîf altına almak içindir. Öyle ise, ins ve cin táifeleri, adâlet ve ibâdet ile mükellef tutulacaklardır. Bu da, adâlet ve ibâdet esâslarını iktizá eder.

Hulâsa: Bu âyet-i kerîme dört da‘vâyı birden isbât eder. O da‘vâlar ise; tevhîd, haşir, nübüvvet, adâlet ve ibâdettir. Zîrâ, mutlak bir adâlet sáhibi lâzımdır ki; emir ve nehiyle teklîfte bulunsun. Teklîf için ibdâ-ı halk lâzım olduğu gibi; ihkák-ı hak için de iáde-i halk lâzımdır. Elláh (cc), zálimlerden kendi hakkını aldığı gibi; mazlûmların hakkını da alır. Semâvât ve Arz’da bulunan bütün mevcûdât o Zât-ı Akdes’e itáat ederken ehl-i küfür irâdeleriyle itáat etmedikleri için, aklen lâzımdır ki; her şeyi bidâyeten yaratan o Alîm-i Kadîr, onları tekrâr iáde edip hesâblarını görsün ve şâyeste cezâlarını versin. O hâlde, haşir haktır ve vukú‘ bulacaktır.

DÖRDÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân’ın bir üslûbu da şudur ki; evvelâ san‘at ve ni‘met-i İlâhiyyeyi zikreder. Daha sonra, onların netîcesi olarak beşeri tefekkür ve şükre, ya‘nî îmân, takvâ ve amel-i sálihe da‘vet eder.

İşte, Kur’ân, وَلَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ âyet-i kerîmesiyle, semâvât ve Arz ve bunlarda bulunan bütün mevcûdâtın hem birer san‘at eseri, hem de birer ni‘met eseri olduğunu ifâde eder. Cenâb-ı Hak, bu san‘at ve ni‘met eserlerini nazara vermekle, cin ve insi îmân ve ubûdiyyete da‘vet eder.

Evet, bu âyet-i kerîme, bir taraftan semâvât ve Arz ve bunlarda bulunan bütün mevcûdâtın gáyet hárika birer san‘at eseri olduğunu nev-ı beşerin tefekkürüne arz eder. Buna mukábil, onları îmân ve tefekküre da‘vet eder. Bir taraftan da, bütün bu mevcûdâtın insânoğluna müsahhar kılındığını, onlara hadsiz birer ni‘met olduğunu ifâde eder. Zîrâ, yer, insânın beşiğidir. Hem yerde ihzár edilen nebâtât ve hayvânât, insânın rızkıdır. Semâvât áleminden de, o erzâkın vücûda gelebilmesi için, izn-i Rabbânî ile yağmur gönderilir. Bu hadsiz niam-ı İlâhiyyeye mukábil ise, nev-ı beşeri şükre, ya‘nî takvâ ve amel-i sálihe da‘vet eder.

Lügat: bidâyeten, peygamber, nübüvvet, tefekkür, bidâyet, übüvvet, gönder, hadsiz