ise, Hakem ismiyle müsemmâ bir Zât-ı Zü’l-Kemâl’i gösterir. Mevcûdât-ı álem içinde en mükemmel bir súrette hüsn-i san‘at ile yaratılan, insândır. Cenâb-ı Hak, Tîn Sûresi’nde, insânı ahsen-i takvîmde yarattığını şöyle ifâde etmektedir:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ ف۪ٓى اَحْسَنِ تَقْو۪يمٍ

“(Muhakkak ki: Biz, insânı en güzel bir biçimde) en mükemmel bir şekil ve súrette (yarattık.)” [494]

İnsânın ahsen-i takvîmde yaratılması husúsunda üç mühim hakíkat vardır:

Birincisi: İnsân, maddeten bu kâinâtın küçük bir fihristesi ve hulâsası hükmündedir.

İkincisi: İnsân, ma‘nen bin bir ism-i İlâhînin âyinesidir.

Üçüncüsü: Álem-i İmkân denilen kâinâtı ve Álem-i Vücûb denilen esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi anlayacak, tartacak anahtarlar külçesi insânın enâniyyetine takılmıştır.

Mâdem insân, böyle câmi‘ ve küllî bir mâhiyyette yaratılmıştır. Öyle ise, insânı böyle hüsn-i san‘atta yaratan Hakem bir Zât vardır. Mâdem o Zât, Hakem’dir. Elbette; insân gibi ahsen-i takvîm sırrına mazhar bir mahlûkunu sáhibsiz ve başı

boş bırakmaz, öldükten sonra onu diriltmemek üzere yok etmez. Amellerinin karşılığını görmek üzere bir meydân-ı haşir ve neşir yaratacak ve onu hesâba çekecektir.

Evet, insânı böyle emsâlsiz bir mu‘cize-i san‘at olarak yaratan Sáni-ı Zü’l-Celâl, hîç mümkün müdür ki, böyle bir hárika-i san‘atı öldükten sonra diriltmesin, kabirde karınca ve fârelere yem etsin? Hâşâ! İnsâna yapılan böyle bir muámele, o Hakem-i Mutlak’ın hikmetine yakışır mı? Hılkatın sırrını çözmüş, kendini tanımış, Hálık’ına îmân ve muhabbet etmiş, emirlerini tutmuş, yasaklarından sakınmış, álemi Elláh nâmına mütálea etmiş olanlarla; taş ve ot gibi yaşamış, hılkat-ı kâinâtı düşünmemiş, kendi hılkatındaki hikmeti araştırmamış, Hakem-i Mutlak’ı tanımamış, akla gelen her nev‘í zulmü irtikâb etmiş olanları bir tutması, aynı kefede tartması, birine mükâfât, diğerine cezâ vermemesi imkânı var mıdır? Hâşâ ve kellâ! Acabâ, vazífe-i fıtratlarını yerine getirenlerle,

Lügat: maddeten, muhabbet, elbette, irtikâb, muhakka, birinc, fihris, hikmet, imkân, küllî, külçe, şekil