Başta Güneş olarak küre-i Arz’dan bin def‘a büyük o semâvî lambalar, mütemâdiyyen yandıkları hâlde müvâzenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, yangın çıkarmıyorlar. Sarfiyyâtları hadsiz olduğu hâlde, vâridâtları ve gazyağları ve madde-i iştiálleri nereden geliyor? Neden tükenmiyor? Neden yanmak müvâzenesi bozulmuyor?.. Küçük bir lamba dahi muntazam bakılmazsa, söner. Kozmoğrafyaca, küre-i Arz’dan bir milyondan ziyâde büyük ve bir milyon seneden ziyâde yaşayan Güneş’i [492] [HÂŞİYE] kömürsüz, yağsız yandıran, söndürmeyen Hakîm-i Zü’l-Celâl’in hikmetine, kudretine bak. ‘Sübhânelláh’ de. Güneş’in müddet-i ömründe geçen dakíkalarının áşirâtı adedince ‘Mâşâelláh, Bârekelláh, Lâ ilâhe illâ Hû’ söyle. Demek, bu semâvî lambalarda gáyet hárika bir intizám var ve onlara çok dikkatle bakılıyor. Gûyâ, o pek büyük ve pek çok kitle-i nâriyyelerin ve gáyet çok kanâdil-i nûriyyelerin buhár kazanı ise, harâreti tükenmez bir Cehennem’dir ki, onlara nûrsuz harâret veriyor. Ve o elektrik lambalarının makinesi ve merkezî fabrikası, dâimî bir Cennet’tir ki, onlara nûr ve ışık veriyor. İsm-i Hakem ve Hakîm’in cilve-i a‘zamıyla, intizámla yanmakları devâm  ediyor.” [493]

Hem meselâ; küre-i Arz’ın bir gün dönmesi için ne kadar masárif gerekiyor? Kezâ, gece ve gündüz, kış ve yaz, Ay ve yıldızlar çalışmazsa, yerde hîç bir mahsúl vücûda gelmez. İnsân da büyüyüp gelişmez, vefât edip gider. O hâlde, bu álemde bir insân için ne kadar masraf yapılıyor? O Zât-ı Kerîm, bütün mevcûdâtı çalıştırıyor. Netîcesi ise, insâna hizmettir. Acabâ, hîç mümkün müdür ki; bu kadar masraf ederek vücûda getirdiği bu álemi ve yetiştirdiği bu insânı yok etsin? Hangi akıl bu hurâfeyi kabûl edebilir? Şâyet -yüz bin def‘a hâşâ- şu álem ve insân yok olsa, bu hâl ve vaz‘ıyyet, hikmet-i álem ve hikmet-i insâna taban tabana zıd düşer. Bu ise, mümkin değildir. 

Hem meselâ; insâna rızık olarak gönderilen bir elmanın vücûda gelebilmesi için, koca kâinât fabrikasının çalışması lâzım gelir. Peki, şu kâinât fabrikasının çalışmasının mahsúlü olan o elma netîcede ne oldu? Meselâ; o elma rızık olarak mi‘dene girdi, sonunda fuzúliyyât olup dışarı atıldı ve yok olup gitti. Şâyet elma

 -----------------

Lügat: kozmoğrafya, küre-i arz, cehennem, muntazam, fabrika, merkezî, udre(t), vâridât, anâdil, dikkat, gönder, hadsiz, haşmet, hikmet, hizmet, âdiyye